Có. Người thực hiện hành vi trước ngày Bộ luật Hình sự 2026 có hiệu lực vẫn được hưởng các quy định mới có lợi: hành vi không còn là tội phạm thì không khởi tố, đình chỉ vụ án, miễn chấp hành hình phạt và coi như không có án tích; 6 tội bỏ tử hình thì không xử tử hình nữa và án tử hình chưa thi hành được chuyển thành tù chung thân. Ngược lại, quy định mới bất lợi không được áp dụng cho hành vi đã xảy ra trước ngày 01/3/2027.
Các nguyên tắc này được Quốc hội quy định tại Nghị quyết về việc thi hành Bộ luật Hình sự (sửa đổi), thông qua ngày 20/11/2026 và có hiệu lực từ ngày 03/12/2026, sớm hơn chính Bộ luật. Bài viết dưới đây giải thích từng trường hợp, kèm ví dụ và việc người dân cần làm; nếu đang có người thân bị điều tra, truy tố hoặc chấp hành án, bạn có thể tham khảo dịch vụ luật sư hình sự để được rà soát hồ sơ cụ thể.
Lưu ý về hiệu lực: Bộ luật Hình sự 2026 được Quốc hội thông qua ngày 20/11/2026 và có hiệu lực từ ngày 01/3/2027. Đến hết ngày 28/02/2027, hành vi phạm tội vẫn được xử lý theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025).
Các mốc thời gian cần nhớ
| Mốc | Nội dung |
|---|---|
| 20/11/2026 | Quốc hội thông qua Bộ luật Hình sự 2026 và Nghị quyết về việc thi hành Bộ luật. |
| Ngày Bộ luật được công bố | Bắt đầu không xử lý hình sự hành vi không còn là tội phạm; không áp dụng tử hình với 6 tội đã bỏ tử hình; chuyển án tử hình chưa thi hành thành tù chung thân. |
| 03/12/2026 | Nghị quyết về việc thi hành Bộ luật Hình sự (sửa đổi) có hiệu lực, đồng thời chấm dứt hiệu lực Nghị quyết số 41/2017/QH14. |
| 0 giờ ngày 01/3/2027 | Bộ luật Hình sự 2026 có hiệu lực (Điều 414), áp dụng cho hành vi phạm tội thực hiện từ thời điểm này; mốc để phân biệt quy định có lợi được hồi tố và quy định bất lợi không hồi tố. |
Nguyên tắc nền tảng nằm tại Điều 7 Bộ luật Hình sự 2026 về hiệu lực theo thời gian: điều luật áp dụng là điều luật có hiệu lực khi hành vi xảy ra; điều luật mới có lợi thì được áp dụng trở về trước (hồi tố), điều luật mới bất lợi thì không.
Những gì được áp dụng ngay, trước ngày 01/3/2027
Dù Bộ luật chỉ có hiệu lực từ 01/3/2027, Nghị quyết thi hành cho phép áp dụng sớm một số quy định nhân đạo, tính từ ngày Bộ luật được công bố và trong khuôn khổ Nghị quyết có hiệu lực từ 03/12/2026:
- Không xử lý hình sự người, pháp nhân thương mại thực hiện hành vi mà Bộ luật Hình sự 2015 coi là tội phạm nhưng Bộ luật Hình sự 2026 không còn quy định là tội phạm hoặc đã đưa vào trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự.
- Không áp dụng hình phạt tử hình khi xét xử 6 tội mà Bộ luật mới đã bỏ tử hình.
- Không thi hành án tử hình đã tuyên đối với các tội này; Chánh án Tòa án nhân dân tối cao ra quyết định chuyển hình phạt tử hình thành tù chung thân.
Các quy định có lợi khác (hình phạt nhẹ hơn, tình tiết giảm nhẹ mới, mở rộng án treo, xóa án tích…) được áp dụng cho hành vi thực hiện trước 0 giờ ngày 01/3/2027 theo nguyên tắc hồi tố ở phần dưới. Thời điểm áp dụng cụ thể từng nhóm cần đối chiếu toàn văn Nghị quyết khi được đăng Công báo.
Hành vi không còn là tội phạm: không khởi tố, đình chỉ, miễn hình phạt
Với hành vi đã được phi hình sự hóa, Nghị quyết quy định cách xử lý theo từng giai đoạn:
| Giai đoạn của vụ việc | Cách xử lý |
|---|---|
| Đang giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm | Ra quyết định không khởi tố vụ án hình sự |
| Đã khởi tố, đang điều tra, truy tố, xét xử | Phải đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án |
| Đang chấp hành hình phạt hoặc đang được hoãn, tạm đình chỉ | Được miễn phần hình phạt còn lại |
| Bị kết án nhưng chưa chấp hành hình phạt | Được miễn toàn bộ hình phạt và coi là không có án tích đối với hành vi đó |
Theo đối chiếu văn bản Bộ luật Hình sự 2026 với Bộ luật Hình sự 2015 (xem bảng đối chiếu số điều BLHS 2015 và 2026), các nhóm hành vi sau không còn bị xử lý hình sự:
- Tội tổ chức tảo hôn (Điều 183 BLHS 2015): Bộ luật mới bỏ tội danh này, chuyển sang xử lý hành chính.
- Các tội về bí mật công tác (Điều 361, 362 BLHS 2015): Bộ luật mới không còn tội danh riêng. Hành vi liên quan đến bí mật nhà nước vẫn bị xử lý theo Điều 329 và Điều 330.
- Trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự mới hoặc mở rộng, như Điều 26 (rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, đổi mới sáng tạo trong thực thi công vụ) và Điều 28 (gây thiệt hại khi thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, phòng, chống tội phạm).
- Hai hình phạt đối với pháp nhân thương mại bị bãi bỏ: đình chỉ hoạt động có thời hạn và cấm huy động vốn.
Riêng tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân (Điều 113 BLHS 2015) không phải là phi hình sự hóa: hành vi này được nhập vào tội khủng bố tại Điều 288. Theo Nghị quyết, vụ việc xảy ra trước 01/3/2027 đang điều tra, xét xử tiếp tục theo Bộ luật Hình sự 2015; nếu phát hiện sau ngày này thì xử lý theo tội danh tương ứng của Bộ luật mới.
6 tội bỏ tử hình: không xử tử hình, chuyển án tử hình thành chung thân
Bộ luật Hình sự 2026 chỉ còn 4 tội có hình phạt tử hình: phản bội Tổ quốc, giết người, khủng bố và sản xuất trái phép chất ma túy. Sáu tội được bỏ tử hình gồm:
- Tội bạo loạn;
- Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi;
- Tội mua bán trái phép chất ma túy;
- Tội chống loài người;
- Tội phạm chiến tranh;
- Tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân (nhập vào tội khủng bố).
Từ ngày Bộ luật được công bố, Tòa án không tuyên tử hình đối với các tội này; người đã bị tuyên tử hình nhưng chưa thi hành án được chuyển sang tù chung thân. Các trường hợp không áp dụng, không thi hành tử hình khác vẫn theo Điều 43. Xem thêm bài 4 tội còn tử hình và 6 tội bỏ tử hình.
Quy định có lợi được hồi tố, quy định bất lợi không hồi tố
Với hành vi thực hiện trước 0 giờ ngày 01/3/2027 mà sau đó mới bị phát hiện hoặc đang bị điều tra, truy tố, xét xử, các quy định có lợi của Bộ luật mới được áp dụng, gồm:
- Xóa bỏ tội phạm, hành vi phạm tội, hình phạt, tình tiết tăng nặng; thu hẹp phạm vi chịu trách nhiệm hình sự;
- Hình phạt nhẹ hơn; nâng mức định lượng để truy cứu, ví dụ tội trộm cắp tài sản nâng ngưỡng khởi điểm từ 2 triệu đồng lên 5 triệu đồng;
- Tình tiết giảm nhẹ mới, mở rộng phạm vi áp dụng án treo;
- Tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, giảm hình phạt;
- Tha tù trước thời hạn có điều kiện và xóa án tích theo quy định mới thuận lợi hơn.
Ngược lại, không áp dụng cho hành vi trước 01/3/2027 các quy định về tội phạm mới, hành vi phạm tội mới, hình phạt nặng hơn, tình tiết tăng nặng mới, mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự hoặc thu hẹp điều kiện miễn, giảm. Chẳng hạn các tội danh mới như xâm phạm dữ liệu cá nhân, vi phạm quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hay vi phạm quy định về tài sản mã hóa chỉ áp dụng cho hành vi thực hiện từ 01/3/2027.
Một số trường hợp đặc biệt
- Tội phạm kéo dài, liên tục qua mốc 01/3/2027: nguyên tắc chung áp dụng Bộ luật Hình sự 2026; nếu quy định mới bất lợi hơn thì áp dụng luật cũ.
- Bản án đã có hiệu lực trước 01/3/2027: không được căn cứ vào những quy định khác của Bộ luật mới để kháng nghị giám đốc thẩm. Người bị kết án vẫn được hưởng các quy định có lợi về miễn chấp hành, chuyển án tử hình, xóa án tích nêu trên.
- Nhóm tội trong lĩnh vực kinh tế, môi trường, công nghệ thông tin, an toàn thực phẩm, phòng cháy, chữa cháy: Nghị quyết có quy định chuyển tiếp riêng. Cần đối chiếu toàn văn Nghị quyết cho từng tội cụ thể.
- Vụ việc liên quan Nghị quyết số 29/2026/QH16 (vi phạm đất đai) và Nghị quyết số 37/2026/QH16 (kinh tế, khoa học công nghệ): được xử lý theo cơ chế đặc thù của các nghị quyết này kết hợp với Nghị quyết thi hành Bộ luật.
Tiền lệ: các vụ án từng được đình chỉ khi luật thay đổi
Nguyên tắc hồi tố có lợi không phải mới. Mỗi lần Bộ luật Hình sự thay đổi, Quốc hội đều ban hành nghị quyết thi hành với cơ chế tương tự, và nhiều vụ án thực tế đã được đình chỉ, tuyên không phạm tội hoặc miễn chấp hành hình phạt:
- Năm 2009: Luật số 37/2009/QH12 bỏ tội sử dụng trái phép chất ma túy. Nghị quyết số 33/2009/QH12 và Công văn số 105/TANDTC-KHXX ngày 17/7/2009 của Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn việc miễn chấp hành hình phạt cho người đã bị kết án về tội này.
- Năm 2015–2016: Nghị quyết số 109/2015/QH13 quy định không xử lý hình sự đối với các hành vi Bộ luật Hình sự 2015 không còn coi là tội phạm, trong đó có tảo hôn, báo cáo sai trong quản lý kinh tế. Nghị quyết số 01/2016/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn: kể từ ngày 09/12/2015 không xử lý hình sự các trường hợp này, ví dụ tàng trữ trái phép chất ma túy dưới mức định lượng mới.
- Năm 2017: Nghị quyết số 41/2017/QH14 tiếp tục cơ chế này. Công văn số 256/TANDTC-PC ngày 31/7/2017 hướng dẫn Tòa án hủy bản án sơ thẩm, tuyên bị cáo không có tội và đình chỉ vụ án; việc đình chỉ là đình chỉ về trách nhiệm hình sự, hồ sơ được chuyển sang xử phạt vi phạm hành chính nếu có vi phạm (Tạp chí Tòa án nhân dân). Viện kiểm sát nhân dân tối cao có Công văn số 3010/VKSTC-V14 ngày 09/8/2017 hướng dẫn rút quyết định truy tố, đình chỉ vụ án ở từng giai đoạn.
Một số bản án, quyết định cụ thể (tên bị cáo đã được viết tắt):
| Bản án, quyết định | Vụ việc | Kết quả và lý do |
|---|---|---|
| Bản án phúc thẩm số 105/2017/HSPT ngày 05/9/2017, Tòa án nhân dân tỉnh Thừa Thiên Huế | Vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ; sơ thẩm phạt 9 tháng cải tạo không giam giữ | Tuyên không phạm tội, đình chỉ vụ án: luật sửa đổi năm 2017 thay đổi yếu tố cấu thành tội phạm, thương tích 57% và thiệt hại hơn 9,2 triệu đồng không còn đủ định lượng truy cứu |
| Bản án phúc thẩm số 95/2019/HS-PT ngày 15/7/2019, Tòa án nhân dân tỉnh Thái Nguyên | Đánh bạc với số tiền 2.990.000 đồng | Hủy bản án sơ thẩm, tuyên không phạm tội “Đánh bạc” và đình chỉ vụ án; số tiền dưới ngưỡng 5 triệu đồng của Bộ luật Hình sự 2015 |
| Các Quyết định giám đốc thẩm số 18, 22, 27 và 33/2018/HS-GĐT ngày 01/02/2018, Tòa án nhân dân cấp cao tại Hà Nội | Buôn bán, vận chuyển pháo nổ trong giai đoạn 01/7/2015 – 01/01/2017; sơ thẩm phạt từ 6 tháng đến 3 năm 6 tháng tù | Hủy bản án, tuyên không phạm tội, đình chỉ vụ án: trong giai đoạn này pháo nổ không còn là hàng cấm theo Luật Đầu tư 2014 |
| Quyết định giám đốc thẩm số 48/2018/HS-GĐT ngày 12/3/2018, Tòa án nhân dân cấp cao tại Hà Nội; Bản án phúc thẩm số 440/2017/HSPT ngày 29/8/2017, Tòa án nhân dân TP. Hồ Chí Minh | Buôn bán, vận chuyển thuốc lá điếu nhập lậu (bị xử về tội buôn bán, vận chuyển hàng cấm) | Tuyên không phạm tội, đình chỉ vụ án: thuốc lá là mặt hàng kinh doanh có điều kiện, chỉ bị coi là hàng cấm từ 01/01/2018 |
Bài học từ các tiền lệ trên: quyền lợi chỉ được áp dụng khi cơ quan tố tụng rà soát hoặc khi người bị buộc tội, gia đình và luật sư chủ động đề nghị. Các nghị quyết trước đây cũng giới hạn việc viện dẫn quy định mới để kháng cáo, kháng nghị bản án đã có hiệu lực, tương tự nguyên tắc về giám đốc thẩm trong Nghị quyết năm 2026. Với Bộ luật Hình sự 2026, các nhóm dễ phát sinh tình huống tương tự là trộm cắp tài sản dưới 5 triệu đồng, tổ chức tảo hôn và các tội về bí mật công tác.
Ví dụ minh họa
- Ông T. trộm cắp tài sản trị giá 4 triệu đồng vào tháng 10/2026, chưa từng bị xử phạt hay kết án về hành vi chiếm đoạt, không thuộc tình tiết nào khác của khoản 1 Điều 156. Theo luật cũ, hành vi đủ định lượng truy cứu; theo luật mới, ngưỡng là 5 triệu đồng. Đây là quy định có lợi, nên ông T. có khả năng không bị truy cứu trách nhiệm hình sự mà chỉ bị xử phạt hành chính, tùy cơ quan có thẩm quyền xem xét hồ sơ.
- Bà H. bị kết án về tội tổ chức tảo hôn, đang chấp hành án cải tạo không giam giữ. Vì tội này không còn trong Bộ luật mới, bà H. được miễn phần hình phạt còn lại.
- Ông N. bị tuyên án tử hình về tội mua bán trái phép chất ma túy, bản án đã có hiệu lực nhưng chưa thi hành. Ông N. thuộc diện được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao xem xét chuyển hình phạt tử hình thành tù chung thân.
- Công ty X. thu thập trái phép dữ liệu cá nhân của khách hàng trong năm 2026. Tội xâm phạm dữ liệu cá nhân (Điều 280) là tội mới, không hồi tố; hành vi trước 01/3/2027 chỉ bị xử lý theo quy định đang có hiệu lực tại thời điểm thực hiện.
Các ví dụ trên mang tính minh họa. Việc áp dụng cho từng người phụ thuộc vào hồ sơ, chứng cứ và quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng.
Người dân và gia đình cần làm gì?
- Xác định thời điểm thực hiện hành vi và tội danh đang bị điều tra, truy tố hoặc đã bị kết án.
- Đối chiếu điều luật cũ và mới qua bảng đối chiếu số điều BLHS 2015 và 2026 và toàn văn Bộ luật Hình sự 2026 để xem quy định mới có lợi hay bất lợi.
- Gửi đơn đề nghị cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án đang thụ lý (hoặc trại giam, cơ quan thi hành án) xem xét áp dụng quy định có lợi: không khởi tố, đình chỉ, miễn chấp hành hình phạt, giảm án, xóa án tích.
- Theo dõi văn bản hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các cơ quan liên quan về việc rà soát, áp dụng quy định có lợi.
Câu hỏi thường gặp
Hồi tố trong luật hình sự là gì?
Hồi tố là việc áp dụng điều luật mới cho hành vi đã xảy ra trước khi điều luật đó có hiệu lực. Theo Điều 7, chỉ quy định có lợi cho người phạm tội mới được hồi tố; quy định bất lợi thì không.
Từ ngày 03/12/2026 đã được áp dụng Bộ luật Hình sự 2026 chưa?
Chưa áp dụng toàn bộ. Ngày 03/12/2026 là ngày Nghị quyết thi hành có hiệu lực. Bộ luật chỉ áp dụng cho hành vi thực hiện từ 0 giờ ngày 01/3/2027; trước đó chỉ một số quy định nhân đạo, có lợi được áp dụng sớm theo Nghị quyết.
Đang bị điều tra về tội không còn trong Bộ luật mới thì sao?
Vụ án phải được đình chỉ. Nếu mới ở giai đoạn giải quyết tố giác, tin báo thì cơ quan điều tra ra quyết định không khởi tố vụ án hình sự.
Án tử hình mua bán ma túy đã tuyên có được giảm không?
Có. Tội mua bán trái phép chất ma túy (Điều 237) đã bỏ hình phạt tử hình; người bị kết án tử hình chưa thi hành được chuyển sang tù chung thân theo quyết định của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao.
Bản án đã có hiệu lực có bị xét xử lại theo luật mới không?
Không theo hướng bất lợi. Nghị quyết không cho phép căn cứ vào các quy định khác của Bộ luật mới để kháng nghị giám đốc thẩm bản án đã có hiệu lực trước 01/3/2027; người bị kết án chỉ được hưởng các quy định có lợi như miễn chấp hành, chuyển án tử hình, xóa án tích.
Luật sư hỗ trợ áp dụng quy định có lợi của Bộ luật Hình sự 2026
Giai đoạn chuyển tiếp giữa hai bộ luật là thời điểm nhiều người có cơ hội được không khởi tố, đình chỉ, giảm án hoặc miễn chấp hành hình phạt, nhưng quyền lợi này thường chỉ được xem xét khi có đề nghị và hồ sơ rõ ràng. Luật sư Trần Duy Huy hỗ trợ rà soát vụ án, soạn đơn đề nghị áp dụng quy định có lợi và tham gia tố tụng; xem thêm dịch vụ luật sư hình sự hoặc gọi 0369 15 15 15. Bạn cũng có thể đọc thêm điểm mới của Bộ luật Hình sự 2026.
Luật sư Trần Duy Huy
Thành viên Liên đoàn Luật sư Việt Nam · Công ty Luật TNHH Luật sư Tối Thượng (VN-LAW.VN)
Nhận bào chữa và bảo vệ quyền lợi bị hại trong các vụ án hình sự tại TP.HCM, Đồng Nai và Tây Ninh. Mỗi vụ việc được đánh giá trên hồ sơ cụ thể, không hứa hẹn trước kết quả.
Văn phòng: 286 Nguyễn Oanh, Gò Vấp, TP.HCM · Xem dịch vụ luật sư hình sự →