Khi người thân bị khởi tố, phản xạ đầu tiên của nhiều gia đình là nghĩ ngay đến việc “chạy” để không bị tạm giam. Thực ra pháp luật đã có sẵn hai cơ chế hợp pháp cho việc này: bảo lĩnh và đặt tiền để bảo đảm. Vấn đề là không nhiều người hiểu rõ điều kiện áp dụng, càng ít người biết cách chuẩn bị hồ sơ sao cho cơ quan tố tụng chấp thuận.
1. Khái niệm biện pháp ngăn chặn thay thế tạm giam
Trong tố tụng hình sự, tạm giam không phải là biện pháp duy nhất và cũng không phải là biện pháp mặc định áp dụng cho mọi bị can, bị cáo. Bên cạnh tạm giam, pháp luật quy định các biện pháp ngăn chặn ít nghiêm khắc hơn, trong đó bảo lĩnh và đặt tiền để bảo đảm là hai biện pháp được thiết kế chuyên biệt để thay thế tạm giam. Bản chất của hai biện pháp này là cho phép bị can, bị cáo được tại ngoại trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử, đổi lại họ hoặc người bảo lãnh phải cam kết và chịu trách nhiệm nếu vi phạm nghĩa vụ đã cam đoan.
2. Căn cứ pháp lý
Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2021 và năm 2025, là văn bản quy định trực tiếp về các biện pháp ngăn chặn. Tạm giam được quy định tại Điều 119, bảo lĩnh tại Điều 121, đặt tiền để bảo đảm tại Điều 122.
Về thẩm quyền quy định chi tiết trình tự, thủ tục, mức tiền đặt, việc tạm giữ, hoàn trả, tịch thu số tiền đã đặt, pháp luật hiện hành giao cho Bộ trưởng Bộ Công an chủ trì, phối hợp với Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao và Bộ trưởng Bộ Quốc phòng ban hành văn bản hướng dẫn. Do mức tiền cụ thể và một số chi tiết thủ tục có thể được điều chỉnh theo từng giai đoạn, gia đình bị can, bị cáo nên tham vấn luật sư để được cập nhật văn bản hướng dẫn hiện hành tại thời điểm xin áp dụng.
3. Điều kiện để được xem xét bảo lĩnh
Bảo lĩnh được áp dụng dựa trên tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội và nhân thân của bị can, bị cáo. Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án, tùy giai đoạn tố tụng, là nơi có thẩm quyền quyết định cho bị can, bị cáo được bảo lĩnh.
Người nhận bảo lĩnh có thể là cơ quan, tổ chức đối với bị can, bị cáo là người của chính cơ quan, tổ chức đó, khi đó phải có giấy cam đoan kèm xác nhận của người đứng đầu cơ quan, tổ chức. Người nhận bảo lĩnh cũng có thể là cá nhân, với điều kiện đủ mười tám tuổi trở lên, có nhân thân tốt, nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật, có thu nhập ổn định và có điều kiện quản lý người được bảo lĩnh. Nếu là cá nhân nhận bảo lĩnh cho người thân thích của mình, pháp luật yêu cầu phải có ít nhất hai người cùng đứng ra nhận bảo lĩnh, mỗi người đều phải làm giấy cam đoan có xác nhận của chính quyền địa phương nơi cư trú hoặc cơ quan, tổ chức nơi làm việc, học tập.
4. Điều kiện để được xem xét đặt tiền để bảo đảm
Khác với bảo lĩnh dựa trên uy tín, trách nhiệm của người bảo lãnh, đặt tiền để bảo đảm dựa trên một khoản tiền cụ thể mà bị can, bị cáo hoặc người thân thích của họ nộp để bảo đảm việc chấp hành nghĩa vụ tố tụng.
Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi, nhân thân và tình trạng tài sản của bị can, bị cáo để quyết định có chấp thuận hay không, và nếu chấp thuận thì ấn định mức tiền cụ thể. Mức tiền được quy định không được thấp hơn mức tối thiểu theo từng loại tội, do cơ quan có thẩm quyền ban hành văn bản hướng dẫn quy định chi tiết, và có thể được xem xét giảm xuống không dưới một nửa mức tương ứng đối với các đối tượng được ưu tiên theo quy định.
Cả hai biện pháp đều không áp dụng vô điều kiện. Đối với những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, hành vi có mức độ nguy hiểm cao cho xã hội, hoặc bị can, bị cáo có dấu hiệu bỏ trốn, tiếp tục phạm tội, tiêu hủy chứng cứ, đe dọa người làm chứng, cơ quan tố tụng có quyền từ chối áp dụng biện pháp thay thế và duy trì tạm giam.
5. Hồ sơ xin áp dụng biện pháp thay thế tạm giam
Gia đình hoặc luật sư của bị can, bị cáo cần chuẩn bị văn bản đề nghị xét phê chuẩn và áp dụng biện pháp bảo lĩnh hoặc đặt tiền để bảo đảm, gửi đến cơ quan đang thụ lý vụ án theo từng giai đoạn tố tụng.
Đối với bảo lĩnh, hồ sơ cần có giấy cam đoan của cơ quan, tổ chức hoặc của cá nhân nhận bảo lĩnh, kèm xác nhận của người đứng đầu cơ quan, tổ chức hoặc của chính quyền địa phương, cơ quan, tổ chức nơi cá nhân đó cư trú, làm việc. Giấy cam đoan phải nêu rõ cam kết không để bị can, bị cáo vi phạm các nghĩa vụ đã quy định.
Đối với đặt tiền để bảo đảm, hồ sơ cần có đơn đề nghị, chứng cứ chứng minh khả năng tài chính, và sau khi được chấp thuận, người đặt tiền thực hiện nộp tiền theo hướng dẫn của cơ quan tố tụng, thường thông qua Kho bạc Nhà nước hoặc cơ quan tài chính có thẩm quyền.
6. Quy trình xét duyệt và áp dụng từng bước
Bước 1: Nộp hồ sơ đề nghị.
Luật sư hoặc gia đình nộp văn bản đề nghị đến cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án đang thụ lý vụ án, tùy vào giai đoạn tố tụng hiện tại.
Bước 2: Cơ quan tố tụng xem xét, đánh giá.
Cơ quan có thẩm quyền đánh giá tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, nhân thân, điều kiện của bị can, bị cáo và người đề nghị nhận bảo lĩnh hoặc đặt tiền.
Bước 3: Ra quyết định chấp thuận hoặc từ chối.
Nếu chấp thuận, cơ quan tố tụng ra quyết định thay thế biện pháp tạm giam, đồng thời gửi ngay quyết định đến cơ sở đang giam giữ để thi hành việc trả tự do cho bị can, bị cáo.
Bước 4: Thực hiện nghĩa vụ cam đoan.
Bị can, bị cáo được tại ngoại phải tuân thủ đầy đủ các nghĩa vụ đã cam kết trong suốt thời gian áp dụng biện pháp, bao gồm có mặt theo giấy triệu tập, không bỏ trốn, không tiếp tục phạm tội, không cản trở hoạt động điều tra, truy tố, xét xử.
Bước 5: Theo dõi và xử lý khi kết thúc hoặc vi phạm.
Nếu chấp hành đầy đủ, khi kết thúc thời hạn áp dụng, số tiền đã đặt được hoàn trả. Nếu vi phạm nghĩa vụ, bị can, bị cáo bị áp dụng lại biện pháp tạm giam, số tiền đã đặt bị tịch thu nộp ngân sách nhà nước, và người hoặc tổ chức nhận bảo lĩnh có thể bị xử lý theo quy định.
7. Tình huống đặc thù cần lưu ý
Thời hạn bảo lĩnh hoặc đặt tiền để bảo đảm không được vượt quá thời hạn điều tra, truy tố, xét xử tương ứng với từng giai đoạn tố tụng. Khi vụ án chuyển sang Tòa án nhân dân khu vực để xét xử sơ thẩm theo mô hình tổ chức tòa án hiện hành, cơ quan có thẩm quyền áp dụng, thay đổi biện pháp ngăn chặn cũng chuyển theo thẩm quyền của Tòa án đang thụ lý ở giai đoạn đó.
Trường hợp bị can, bị cáo là phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con nhỏ, người già yếu, người mắc bệnh nặng mà có nơi cư trú, lý lịch rõ ràng, đây là yếu tố thuận lợi để cơ quan tố tụng cân nhắc áp dụng biện pháp thay thế thay vì tạm giam, trừ khi thuộc các trường hợp đặc biệt cần thiết phải tạm giam theo quy định.
8. Lưu ý thực tiễn khi đề nghị áp dụng biện pháp thay thế
Hồ sơ đề nghị cần nộp càng sớm càng tốt sau khi khởi tố, vì việc chờ đợi càng lâu đồng nghĩa với việc bị can phải chịu tạm giam lâu hơn trong khi hồ sơ được xem xét. Người đứng ra nhận bảo lĩnh cần cân nhắc kỹ trách nhiệm pháp lý của mình, vì nếu bị can, bị cáo vi phạm nghĩa vụ, người nhận bảo lĩnh có thể bị xử phạt theo quy định. Gia đình nên chuẩn bị đầy đủ chứng cứ về nhân thân tốt, nơi cư trú rõ ràng, công việc ổn định của bị can, bị cáo để tăng khả năng được chấp thuận, vì đây là những yếu tố cơ quan tố tụng cân nhắc hàng đầu.
9. Vai trò của luật sư trong việc xin áp dụng biện pháp thay thế tạm giam
Luật sư đánh giá khách quan khả năng được chấp thuận dựa trên tính chất vụ án và hồ sơ nhân thân của bị can, bị cáo trước khi đề nghị, tránh mất thời gian với những trường hợp ít khả thi. Luật sư soạn thảo văn bản đề nghị, giấy cam đoan đúng quy định, làm việc trực tiếp với cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án để thúc đẩy quá trình xem xét. Trong suốt thời gian bị can, bị cáo được tại ngoại, luật sư tiếp tục tư vấn để bảo đảm thân chủ tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ cam đoan, tránh nguy cơ bị áp dụng lại biện pháp tạm giam.
Câu hỏi thường gặp
Mọi bị can, bị cáo đều có quyền xin bảo lĩnh hoặc đặt tiền để bảo đảm không?
Không. Đây là quyền đề nghị, việc chấp thuận phụ thuộc vào đánh giá của cơ quan tố tụng dựa trên tính chất vụ án và nhân thân người đề nghị, không áp dụng cho mọi trường hợp.
Nếu người nhận bảo lĩnh không còn đủ điều kiện giữa chừng thì xử lý thế nào?
Cơ quan tố tụng có thể xem xét thay đổi người bảo lĩnh hoặc áp dụng lại biện pháp tạm giam nếu không còn người đủ điều kiện nhận bảo lĩnh thay thế.
Tiền đã đặt để bảo đảm có được tính lãi khi hoàn trả không?
Không. Đây là khoản tiền bảo đảm nghĩa vụ tố tụng, không phải khoản gửi sinh lãi, khi hoàn trả chỉ hoàn lại đúng số tiền gốc đã nộp.
Mọi thông tin trong bài viết đều được tham vấn chuyên môn bởi Luật sư Trần Duy Huy. Nếu bạn đang gặp vướng mắc về đất đai, di chúc – thừa kế, ly hôn – quyền nuôi con hoặc các vụ án hình sự, hãy liên hệ ngay để được hỗ trợ kịp thời:
LUẬT SƯ TRẦN DUY HUY
Hotline: 0369151515
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Gò Vấp, Hồ Chí Minh
