Nhiều người vẫn nghĩ ly hôn thì tài sản chung cứ chia đôi năm mươi năm mươi là xong. Thực tế phức tạp hơn nhiều. Pháp luật đặt ra nguyên tắc chia đôi làm điểm khởi đầu, nhưng sau đó còn xét đến công sức đóng góp, hoàn cảnh mỗi bên, và cả lỗi trong quan hệ hôn nhân. Hiểu đúng những nguyên tắc này giúp mỗi người bảo vệ được phần tài sản mình xứng đáng được hưởng, thay vì chấp nhận một kết quả bất lợi vì thiếu thông tin.
1. Khái niệm tài sản chung và tài sản riêng của vợ chồng
Trước khi bàn đến cách chia, cần xác định rõ đâu là tài sản chung, đâu là tài sản riêng. Đây là bước nền tảng quyết định toàn bộ kết quả phân chia.
Tài sản chung của vợ chồng gồm tài sản do vợ, chồng tạo ra, thu nhập từ lao động, hoạt động sản xuất kinh doanh, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản trong thời kỳ hôn nhân, thu nhập hợp pháp khác trong thời kỳ hôn nhân, cùng tài sản mà vợ chồng được thừa kế chung hoặc tặng cho chung. Quyền sử dụng đất mà vợ, chồng có được sau khi kết hôn cũng là tài sản chung, trừ trường hợp được thừa kế riêng, tặng cho riêng hoặc có được thông qua giao dịch bằng tài sản riêng.
Tài sản riêng gồm tài sản mỗi người có trước khi kết hôn, tài sản được thừa kế riêng hoặc tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân, tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu của mỗi người, và một số loại tài sản đặc thù khác theo quy định. Một điểm quan trọng ít người biết: hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng trong thời kỳ hôn nhân lại được tính là tài sản chung, trừ khi tài sản riêng đó đã được chia trong thời kỳ hôn nhân theo thỏa thuận hợp pháp.
2. Căn cứ pháp lý
Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 là văn bản trung tâm điều chỉnh vấn đề này, với các quy định về tài sản chung tại Điều 33, tài sản riêng tại Điều 43, và nguyên tắc giải quyết tài sản khi ly hôn tại Điều 59. Nghị định hướng dẫn thi hành luật này làm rõ thêm cách xác định công sức đóng góp và một số tình huống đặc thù. Khi có tranh chấp phải giải quyết tại Tòa án, Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 quy định trình tự, thủ tục xét xử. Đối với tài sản là quyền sử dụng đất, cần đối chiếu thêm quy định của Luật Đất đai về đăng ký biến động sau khi có bản án, quyết định phân chia.
3. Nguyên tắc chia đôi là điểm khởi đầu, không phải điểm kết thúc
Điều 59 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định tài sản chung của vợ chồng được chia đôi, nhưng có tính đến các yếu tố sau đây để điều chỉnh tỷ lệ cho phù hợp với thực tế từng gia đình.
Hoàn cảnh của gia đình và của vợ, chồng là yếu tố đầu tiên. Bên nào đang nuôi con nhỏ, có sức khỏe yếu hơn, hoặc gặp khó khăn hơn về khả năng tạo thu nhập sau ly hôn có thể được xem xét chia tỷ lệ cao hơn.
Công sức đóng góp của vợ, chồng vào việc tạo lập, duy trì và phát triển khối tài sản chung là yếu tố quan trọng thứ hai. Đáng chú ý, lao động của vợ hoặc chồng trong gia đình, tức công việc nội trợ, chăm sóc con cái, được pháp luật coi như lao động có thu nhập, ngang hàng với công sức của người trực tiếp làm ra tiền. Đây là điểm nhiều người, đặc biệt là người ở nhà nội trợ toàn thời gian, thường không biết để bảo vệ quyền lợi của mình.
Bảo vệ lợi ích chính đáng của mỗi bên trong sản xuất, kinh doanh, nghề nghiệp là yếu tố thứ ba, nhằm giúp các bên có điều kiện tiếp tục lao động, tạo thu nhập sau khi ly hôn, ví dụ ưu tiên chia công cụ, phương tiện sản xuất cho người trực tiếp sử dụng để hành nghề.
Lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ vợ chồng là yếu tố thứ tư. Nếu một bên có hành vi ngoại tình, bạo lực gia đình hoặc vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ chung sống, đây có thể là căn cứ để Tòa án điều chỉnh tỷ lệ chia bất lợi hơn cho bên có lỗi.
4. Cách xác định và chứng minh công sức đóng góp
Đây là phần thường gây tranh cãi nhiều nhất trong thực tiễn xét xử. Công sức đóng góp không chỉ tính bằng tiền bỏ ra mua tài sản, mà còn bao gồm công sức duy trì, bảo quản, làm tăng giá trị tài sản trong suốt thời kỳ hôn nhân.
Để chứng minh công sức đóng góp lớn hơn, mỗi bên cần thu thập chứng cứ về thu nhập trong suốt thời kỳ hôn nhân, sao kê ngân hàng, hợp đồng lao động, giấy tờ về hoạt động kinh doanh. Đối với người làm nội trợ, việc chứng minh khó khăn hơn vì không có thu nhập bằng tiền trực tiếp, nhưng vẫn có thể dựa vào thời gian chung sống, số con phải chăm sóc, và nguyên tắc lao động gia đình được coi như lao động có thu nhập đã nêu ở trên.
Trong thực tế xét xử, nếu không bên nào chứng minh được công sức đóng góp chênh lệch rõ rệt, Tòa án thường áp dụng tỷ lệ chia đôi thông thường. Việc yêu cầu chia lệch tỷ lệ đòi hỏi chứng cứ thuyết phục, không chỉ dựa vào lời trình bày một chiều.
5. Phân định tài sản tạo lập trước và trong thời kỳ hôn nhân
Một trong những tranh chấp phổ biến nhất là xác định tài sản có trước khi kết hôn hay hình thành trong thời kỳ hôn nhân. Nguyên tắc chung, tài sản có trước khi đăng ký kết hôn là tài sản riêng của người đó, trừ khi hai bên có thỏa thuận nhập vào tài sản chung.
Vấn đề phức tạp phát sinh khi một tài sản khởi đầu là tài sản riêng, nhưng trong thời kỳ hôn nhân được tôn tạo, tăng giá trị nhờ công sức, tiền bạc chung của cả hai vợ chồng. Ví dụ căn nhà một bên có từ trước khi kết hôn, sau đó cả hai cùng góp tiền sửa chữa, cải tạo lớn. Trong trường hợp này, phần giá trị tăng thêm do công sức, tài sản chung đóng góp có thể được coi là tài sản chung, dù phần giá trị gốc ban đầu vẫn là tài sản riêng của người đó.
Ngược lại, nếu không có căn cứ chứng minh rõ ràng tài sản đang tranh chấp là tài sản riêng của một bên, theo nguyên tắc suy đoán tại Điều 33 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, tài sản đó được coi là tài sản chung. Đây là lý do các cặp vợ chồng nên lưu giữ đầy đủ giấy tờ chứng minh nguồn gốc tài sản riêng ngay từ đầu, tránh tình trạng “nói miệng” khi ra tòa không có gì làm bằng chứng.
6. Phương thức phân chia tài sản chung
Việc chia tài sản chung ưu tiên thực hiện bằng hiện vật, tức mỗi bên nhận trực tiếp một phần tài sản cụ thể tương ứng với tỷ lệ được hưởng. Nếu không thể chia bằng hiện vật, ví dụ tài sản là một căn nhà duy nhất đang sử dụng ổn định, tài sản được chia theo giá trị: bên nhận tài sản bằng hiện vật có giá trị lớn hơn phần mình được hưởng phải thanh toán phần chênh lệch cho bên còn lại bằng tiền.
Đối với tài sản là quyền sử dụng đất, việc chia hiện vật còn phải đáp ứng điều kiện về diện tích tối thiểu tách thửa theo quy định của từng địa phương. Nếu diện tích không đủ điều kiện tách, các bên buộc phải chọn phương án một người nhận toàn bộ và thanh toán giá trị, hoặc bán tài sản chung để chia tiền theo tỷ lệ đã xác định.
7. Thủ tục giải quyết tranh chấp tài sản khi ly hôn
Nếu vợ chồng tự thỏa thuận được phương án chia tài sản, có thể lồng ghép thỏa thuận này trong hồ sơ thuận tình ly hôn để Tòa án ghi nhận, hoặc lập văn bản thỏa thuận riêng có công chứng đối với tài sản là bất động sản.
Nếu không thỏa thuận được, vấn đề tài sản sẽ được giải quyết cùng với việc ly hôn theo thủ tục vụ án dân sự tại Tòa án nhân dân cấp huyện nơi có bất động sản hoặc nơi bị đơn cư trú. Tòa án sẽ yêu cầu các bên cung cấp chứng cứ về nguồn gốc, giá trị tài sản, có thể trưng cầu định giá độc lập nếu các bên không thống nhất được giá trị, trước khi đưa ra phán quyết về tỷ lệ và phương thức chia cụ thể.
8. Tình huống đặc thù cần lưu ý
Trường hợp một bên đứng tên tài sản nhưng bên kia cho rằng đó là tài sản chung, cần xem xét nguồn gốc hình thành, thời điểm xác lập so với thời điểm kết hôn để xác định đúng bản chất, việc đứng tên trên giấy tờ không phải là căn cứ duy nhất quyết định quyền sở hữu. Trường hợp có khoản nợ chung phát sinh trong thời kỳ hôn nhân phục vụ nhu cầu thiết yếu của gia đình, khoản nợ này cũng cần được đưa vào cùng xem xét khi phân chia, tránh tình trạng một bên gánh nợ trong khi bên kia không có nghĩa vụ liên quan. Trường hợp tài sản chung đang được dùng làm tài sản bảo đảm cho khoản vay, cần làm rõ với tổ chức tín dụng trước khi thực hiện thủ tục chia, sang tên.
9. Lưu ý thực tiễn để bảo vệ quyền lợi
Nên chủ động lưu giữ đầy đủ giấy tờ chứng minh nguồn gốc tài sản riêng ngay từ khi hình thành, không đợi đến khi xảy ra tranh chấp mới tìm kiếm. Nên ghi chép, lưu giữ chứng từ về các khoản đóng góp tài chính đáng kể vào tài sản chung, đặc biệt khi một bên có thu nhập vượt trội hơn hẳn. Người làm nội trợ toàn thời gian không nên e ngại việc yêu cầu ghi nhận công sức đóng góp của mình, vì đây là quyền được pháp luật bảo vệ rõ ràng. Trước khi ký bất kỳ thỏa thuận phân chia nào, nên tham vấn để hiểu rõ giá trị thực tế của tài sản, tránh ký kết vì áp lực tâm lý muốn kết thúc nhanh cuộc hôn nhân.
10. Vai trò của luật sư trong tranh chấp tài sản khi ly hôn
Luật sư hỗ trợ thu thập, hệ thống hóa chứng cứ về nguồn gốc tài sản, công sức đóng góp, xây dựng lập luận thuyết phục để bảo vệ tỷ lệ chia có lợi cho thân chủ. Trong quá trình đàm phán, luật sư giúp đánh giá khách quan giá trị tài sản, đề xuất phương án thỏa hiệp hợp lý. Khi vụ việc phải đưa ra Tòa án, luật sư đại diện tham gia tố tụng, yêu cầu định giá độc lập khi cần, và bảo vệ quyền lợi thân chủ trong toàn bộ quá trình xét xử.
Câu hỏi thường gặp
Tài sản đứng tên một mình chồng hoặc vợ có bị coi là tài sản chung không?
Có thể. Việc đứng tên trên giấy tờ không phải căn cứ duy nhất. Nếu tài sản hình thành trong thời kỳ hôn nhân và không chứng minh được là tài sản riêng, tài sản đó vẫn được coi là tài sản chung.
Người nội trợ không đi làm có được chia tài sản ngang bằng không?
Có căn cứ để được chia ngang bằng hoặc gần bằng, vì pháp luật coi lao động nội trợ, chăm sóc gia đình là lao động có thu nhập, tương đương công sức đóng góp bằng tiền.
Nợ chung trong thời kỳ hôn nhân được xử lý thế nào khi ly hôn?
Nợ chung phục vụ nhu cầu thiết yếu của gia đình được xem xét cùng với việc chia tài sản, thường được phân chia tương ứng với tỷ lệ tài sản mỗi bên được hưởng.
Mọi thông tin trong bài viết đều được tham vấn chuyên môn bởi Luật sư Trần Duy Huy. Nếu bạn đang gặp vướng mắc về đất đai, di chúc – thừa kế, ly hôn – quyền nuôi con hoặc các vụ án hình sự, hãy liên hệ ngay để được hỗ trợ kịp thời:
LUẬT SƯ TRẦN DUY HUY
Hotline: 0369151515
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Gò Vấp, Hồ Chí Minh
