Nhiều phụ huynh lo lắng khi con em mình vướng vào vòng lao lý. Câu hỏi đặt ra là người dưới 18 tuổi phạm tội có bị đi tù không. Câu trả lời là: có thể, nhưng không phải mọi trường hợp. Pháp luật Việt Nam có cơ chế xử lý riêng, nhẹ hơn so với người trưởng thành. Bài viết dưới đây phân tích rõ độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự. Đồng thời làm rõ mức án tù cụ thể theo từng nhóm tuổi.
1. Người dưới 18 tuổi có phải chịu trách nhiệm hình sự không?
Không phải ai dưới 18 tuổi cũng bị xử lý hình sự khi phạm tội. Độ tuổi là yếu tố quyết định đầu tiên.
1.1. Người từ đủ 16 tuổi trở lên
Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm. Trừ những tội mà luật có quy định riêng. Đây là quy định tại Điều 12 Bộ luật Hình sự 2015.
1.2. Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi
Nhóm tuổi này chỉ chịu trách nhiệm hình sự với một số tội danh nhất định. Bao gồm tội giết người, cố ý gây thương tích, hiếp dâm, hiếp dâm người dưới 16 tuổi, cưỡng dâm người từ đủ 13 đến dưới 16 tuổi, cướp tài sản, bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản. Ngoài ra còn áp dụng với tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng thuộc các nhóm tội khác theo quy định.
1.3. Người dưới 14 tuổi
Người dưới 14 tuổi không phải chịu trách nhiệm hình sự trong mọi trường hợp. Các em có thể được áp dụng biện pháp giáo dục, quản lý tại gia đình hoặc trường giáo dưỡng. Đây là biện pháp hành chính, không phải hình phạt hình sự.
2. Người dưới 18 tuổi có bị phạt tù không?
Có. Người dưới 18 tuổi vẫn có thể bị phạt tù có thời hạn. Tuy nhiên, pháp luật quy định rõ những giới hạn đặc biệt.
2.1. Không áp dụng tử hình và tù chung thân
Pháp luật tuyệt đối không áp dụng hình phạt tử hình đối với người dưới 18 tuổi khi phạm tội. Căn cứ Điều 40 Bộ luật Hình sự 2015. Tương tự, hình phạt tù chung thân cũng không được áp dụng cho nhóm tuổi này.
2.2. Mức phạt tù tối đa với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi
Từ ngày 01/01/2026, Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 chính thức có hiệu lực. Luật này quy định mức phạt tù tối đa mới, thấp hơn trước đây.
Với các tội thông thường: nếu điều luật quy định hình phạt chung thân hoặc tử hình, mức tù tối đa áp dụng không quá 15 năm. Nếu là tù có thời hạn, mức tối đa không quá ba phần năm mức phạt tù mà điều luật quy định.
Riêng năm tội danh đặc biệt nghiêm trọng, mức phạt tù tối đa vẫn giữ ở mức cao hơn. Đó là tội giết người, tội hiếp dâm, tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, tội cưỡng dâm người từ đủ 13 đến dưới 16 tuổi, tội sản xuất trái phép chất ma túy. Với các tội này, mức tù tối đa không quá 18 năm. Nếu là tù có thời hạn, không quá ba phần tư mức phạt tù mà điều luật quy định.
2.3. Mức phạt tù tối đa với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi
Theo Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, mức phạt tù tối đa với nhóm tuổi này cũng giảm so với quy định cũ. Với tội thông thường: mức tù tối đa không quá 9 năm nếu điều luật quy định chung thân hoặc tử hình. Nếu là tù có thời hạn, không quá hai phần năm mức phạt tù quy định.
Với 5 tội danh đặc biệt nghiêm trọng nêu trên, mức tù tối đa không quá 12 năm. Nếu là tù có thời hạn, không quá một phần hai mức phạt tù mà điều luật quy định.
3. Ngoài phạt tù, còn hình phạt nào khác?
Người dưới 18 tuổi chỉ bị áp dụng một trong các hình phạt sau cho mỗi tội danh. Đây là quy định tại Điều 115 đến Điều 119 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024.
- Cảnh cáo: Áp dụng cho người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi. Điều kiện là phạm tội nghiêm trọng do vô ý, phạm tội ít nghiêm trọng, có tình tiết giảm nhẹ nhưng chưa đến mức miễn hình phạt.
- Phạt tiền: Áp dụng nếu người phạm tội có thu nhập hoặc tài sản riêng. Mức phạt với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi không quá một phần hai mức tiền phạt quy định cho người thành niên. Mức phạt với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi không quá một phần ba mức đó.
- Cải tạo không giam giữ: Áp dụng cho người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, hoặc phạm tội rất nghiêm trọng do vô ý. Cũng áp dụng cho người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng. Thời hạn không quá một phần hai mức luật định. Không khấu trừ thu nhập trong thời gian cải tạo.
- Tù có thời hạn: Là hình phạt nặng nhất, chỉ áp dụng khi các biện pháp giáo dục khác không đủ răn đe.
Ngoài ra, tòa án không áp dụng hình phạt bổ sung đối với người dưới 18 tuổi phạm tội.
4. Các trường hợp thường gặp trên thực tế
- Thanh thiếu niên tham gia đánh nhau, cố ý gây thương tích cho bạn học hoặc người khác.
- Trộm cắp, cướp giật tài sản do túng thiếu hoặc bị rủ rê.
- Sử dụng mạng xã hội để lừa đảo, chiếm đoạt tài sản người khác.
- Tham gia mua bán, vận chuyển trái phép chất ma túy theo lời rủ rê của người lớn.
- Vi phạm giao thông gây hậu quả nghiêm trọng, dẫn đến chết người hoặc thương tích nặng.
- Xâm hại tình dục hoặc quan hệ tình dục với người dưới tuổi quy định.
5. Khi có nhiều tình tiết giảm nhẹ, có được miễn trách nhiệm hình sự không?
Có thể. Người dưới 18 tuổi phạm tội, nếu có nhiều tình tiết giảm nhẹ và tự nguyện khắc phục phần lớn hậu quả, có thể được miễn trách nhiệm hình sự. Điều kiện là không thuộc trường hợp đương nhiên bị truy cứu.
Khi được miễn trách nhiệm hình sự, các em sẽ áp dụng biện pháp giám sát, giáo dục thay thế. Ví dụ như giáo dục tại xã, phường, thị trấn hoặc đưa vào trường giáo dưỡng. Đây gọi là biện pháp xử lý chuyển hướng theo Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024.
6. Quy trình xử lý khi người dưới 18 tuổi bị khởi tố hình sự
- Cơ quan điều tra tiếp nhận, xác minh vụ việc. Xác định độ tuổi, nhân thân, tình tiết vụ án của người bị nghi phạm tội.
- Xem xét áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng (nếu đủ điều kiện). Đây là bước ưu tiên trước khi truy cứu hình sự chính thức.
- Khởi tố vụ án, khởi tố bị can (nếu cần thiết). Chỉ thực hiện khi việc truy cứu hình sự là cần thiết cho mục đích giáo dục, phòng ngừa.
- Có sự tham gia của người đại diện hợp pháp và luật sư. Đây là quyền bắt buộc trong tố tụng với người chưa thành niên.
- Xét xử kín hoặc công khai tùy vụ việc. Một số vụ án liên quan đến xâm hại tình dục, bạo hành phải xét xử kín để bảo vệ danh tính.
- Tòa án tuyên án theo khung hình phạt riêng cho người dưới 18 tuổi. Mức án luôn nhẹ hơn so với người phạm tội tương tự đã đủ 18 tuổi.
- Thi hành án tại nơi giam giữ riêng dành cho người chưa thành niên (nếu bị phạt tù). Có chế độ giam giữ, giáo dục phù hợp với lứa tuổi.
7. Hồ sơ, giấy tờ gia đình cần chuẩn bị
- Giấy khai sinh hoặc căn cước công dân của người bị buộc tội, để xác định chính xác độ tuổi.
- Sổ hộ khẩu hoặc giấy xác nhận cư trú.
- Học bạ, giấy khen, giấy chứng nhận thành tích học tập (nếu có), làm căn cứ xin giảm nhẹ.
- Giấy tờ chứng minh hoàn cảnh gia đình khó khăn (nếu có).
- Biên bản làm việc với cơ quan công an, biên bản lấy lời khai.
- Giấy ủy quyền hoặc văn bản chỉ định người đại diện hợp pháp, luật sư bào chữa.
- Chứng cứ về việc tự nguyện khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại (nếu có).
8. Lưu ý thực tế quan trọng
Việc con em dưới 18 tuổi bị điều tra hình sự không đồng nghĩa với việc chắc chắn phải đi tù. Tòa án luôn ưu tiên biện pháp giáo dục, phòng ngừa hơn là hình phạt tù. Tuy nhiên, gia đình cần hợp tác đầy đủ với cơ quan điều tra để đạt hiệu quả tốt nhất.
Người đại diện hợp pháp, thường là cha mẹ, có vai trò rất quan trọng trong suốt quá trình tố tụng. Sự có mặt của luật sư ngay từ giai đoạn đầu giúp bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ.
Từ ngày 01/01/2026, nhiều quy định có lợi cho người dưới 18 tuổi phạm tội đã được áp dụng sớm hơn, kể từ ngày công bố Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024. Vì vậy, một số vụ việc xảy ra trước đây có thể được xem xét lại theo hướng có lợi hơn cho người phạm tội.
Gia đình tuyệt đối không nên tự ý thương lượng, che giấu chứng cứ hoặc hướng dẫn con em khai báo sai sự thật. Điều này có thể khiến tình hình trở nên nghiêm trọng hơn.
9. Kết luận
Người dưới 18 tuổi phạm tội có thể bị phạt tù, nhưng mức án luôn nhẹ hơn người trưởng thành. Pháp luật không áp dụng tử hình, tù chung thân cho nhóm tuổi này. Mức tù tối đa cũng được giới hạn rõ theo từng độ tuổi và loại tội danh. Ưu tiên hàng đầu vẫn là giáo dục, phòng ngừa thay vì trừng phạt.
Nếu gia đình bạn đang gặp phải tình huống này, đừng chờ đợi. Hãy liên hệ luật sư càng sớm càng tốt để được tư vấn hướng xử lý phù hợp, bảo vệ tối đa quyền lợi hợp pháp cho con em mình.
Mọi thông tin trong bài viết đều được tham vấn chuyên môn bởi Luật sư Trần Duy Huy. Nếu bạn đang gặp vướng mắc về đất đai, di chúc – thừa kế, ly hôn – quyền nuôi con hoặc các vụ án hình sự, hãy liên hệ ngay để được hỗ trợ kịp thời:
LUẬT SƯ TRẦN DUY HUY
Hotline: 0369151515
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Gò Vấp, Hồ Chí Minh