Điều 22 Bộ luật Hình sự 2026 quy định về không có năng lực trách nhiệm hình sự, thay cho Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015, áp dụng từ ngày 01/3/2027. Người mắc bệnh làm mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi khi gây án không phải chịu trách nhiệm hình sự.
Bài viết dưới đây trình bày toàn văn điều luật, điểm khác so với luật cũ và cách quy định này được áp dụng trong vụ án; phần cuối nêu khi nào nên cần luật sư bào chữa loại trừ trách nhiệm hình sự.
Lưu ý về hiệu lực: Bộ luật Hình sự 2026 được Quốc hội thông qua ngày 20/11/2026 và có hiệu lực từ ngày 01/3/2027. Đến hết ngày 28/02/2027, hành vi phạm tội vẫn được xử lý theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025).
| Nội dung | Quy định |
|---|---|
| Điều luật mới | Điều 22 Bộ luật Hình sự 2026 |
| Điều luật cũ tương ứng | Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015 |
| Ngày có hiệu lực | 01/3/2027 |
| Thuộc | Chương IV – NHỮNG TRƯỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ |
Toàn văn Điều 22 Bộ luật Hình sự 2026
Điều 22. Tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự
Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi đang mắc bệnh tâm thần, bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình, thì không phải chịu trách nhiệm hình sự.
Nguồn: văn bản Bộ luật Hình sự được Quốc hội khóa XVI thông qua ngày 20/11/2026.
Điều 22 BLHS 2026 khác gì Điều 21 BLHS 2015?
Nội dung Điều 22 về cơ bản giữ nguyên Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015; bộ luật mới chỉ điều chỉnh câu chữ ở đoạn, không thay đổi mức phạt và dấu hiệu định tội.
Nội dung chính của Điều 22
Điều 22 áp dụng khi có đủ hai yếu tố:
- Yếu tố y học: người đó đang mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác.
- Yếu tố tâm lý: bệnh làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi tại thời điểm thực hiện hành vi.
Việc xác định phải dựa trên kết luận giám định pháp y tâm thần. Nếu chỉ hạn chế (chưa mất) khả năng nhận thức thì vẫn chịu trách nhiệm hình sự nhưng được coi là tình tiết giảm nhẹ. Người không có năng lực trách nhiệm hình sự có thể bị áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh (Điều 52). Trường hợp tự dùng rượu, bia, chất kích thích dẫn đến mất khả năng nhận thức thì không áp dụng điều này (Điều 13).
Câu hỏi thường gặp
Điều 22 Bộ luật Hình sự 2026 tương ứng điều nào của BLHS 2015?
Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015. Từ ngày 01/3/2027, khi dẫn quy định về không có năng lực trách nhiệm hình sự cần dùng số Điều 22 theo bộ luật mới.
Người bị bệnh tâm thần gây án có bị xử lý không?
Không phải chịu trách nhiệm hình sự nếu giám định xác định bệnh làm mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi khi thực hiện hành vi. Người đó có thể bị đưa vào cơ sở điều trị chuyên khoa bắt buộc chữa bệnh.
Gia đình có quyền yêu cầu giám định tâm thần không?
Có. Người bị buộc tội, người đại diện hoặc luật sư có quyền đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng trưng cầu giám định pháp y tâm thần khi có dấu hiệu bệnh lý.
Luật sư bào chữa theo hướng loại trừ trách nhiệm hình sự
Khi quy định này được áp dụng trong vụ án, luật sư bào chữa loại trừ trách nhiệm hình sự thường hỗ trợ:
- Thu thập hồ sơ bệnh án, lời khai người thân về tình trạng sức khỏe tâm thần.
- Đề nghị trưng cầu giám định pháp y tâm thần và đánh giá kết luận giám định.
- Đề nghị áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh thay cho hình phạt khi có căn cứ.
Luật sư Trần Duy Huy
Thành viên Liên đoàn Luật sư Việt Nam · Công ty Luật TNHH Luật sư Tối Thượng (VN-LAW.VN)
Nhận bào chữa và bảo vệ quyền lợi bị hại trong các vụ án hình sự tại TP.HCM, Đồng Nai và Tây Ninh. Mỗi vụ việc được đánh giá trên hồ sơ cụ thể, không hứa hẹn trước kết quả.
Văn phòng: 286 Nguyễn Oanh, Gò Vấp, TP.HCM · Xem dịch vụ luật sư hình sự →