Không phải người thừa kế nào cũng muốn nhận phần di sản của mình. Có người muốn nhường cho anh chị em, có người không muốn vướng vào tranh chấp, cũng có người lo di sản kèm theo khoản nợ. Pháp luật cho phép từ chối nhận di sản thừa kế, nhưng việc từ chối phải đúng thời điểm, đúng hình thức và không nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản. Làm sai, văn bản từ chối có thể bị vô hiệu hoặc không được chấp nhận.
1. TỪ CHỐI NHẬN DI SẢN LÀ GÌ?
Từ chối nhận di sản là việc người thừa kế thể hiện ý chí không nhận phần di sản mà mình được hưởng, theo di chúc hoặc theo pháp luật. Đây là quyền của người thừa kế, được quy định tại Điều 620 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Có hai điểm cần phân biệt ngay từ đầu:
- Từ chối nhận di sản khác với tặng cho, nhượng lại phần di sản mình được hưởng. Khi từ chối, bạn không nhận di sản. Khi tặng cho hoặc nhượng lại, về bản chất bạn đã nhận rồi mới chuyển cho người khác, kéo theo các thủ tục và nghĩa vụ tài chính khác.
- Chỉ người thừa kế mới có quyền từ chối. Quyền này chỉ phát sinh từ thời điểm mở thừa kế (tức thời điểm người để lại di sản chết). Không thể từ chối trước khi người đó qua đời.
2. THỜI ĐIỂM LẬP VĂN BẢN TỪ CHỐI
Theo khoản 3 Điều 620, việc từ chối nhận di sản phải được thể hiện trước thời điểm phân chia di sản.
Hiểu đơn giản, mốc thời gian là:
- Sau thời điểm mở thừa kế. Người thừa kế chưa thể từ chối khi người để lại di sản còn sống.
- Trước khi di sản được phân chia. Nếu đã nhận phần di sản của mình (ví dụ đã ký văn bản phân chia di sản, đã đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng đứng tên mình) thì việc từ chối sau đó thường không còn ý nghĩa là từ chối nhận di sản.
Trong thực tế, bạn nên lập văn bản càng sớm càng tốt sau khi có ý định từ chối, vì:
- Hồ sơ phân chia di sản có thể diễn ra bất cứ lúc nào, nhất là khi các đồng thừa kế khác chủ động khai nhận.
- Việc từ chối muộn dễ phát sinh tranh cãi về thời điểm thực hiện.
3. HÌNH THỨC VÀ THỦ TỤC TỪ CHỐI
3.1. PHẢI LẬP THÀNH VĂN BẢN
Khoản 2 Điều 620 quy định việc từ chối nhận di sản phải được lập thành văn bản. Không thể từ chối bằng lời nói.
3.2. GỬI CHO AI?
Văn bản từ chối phải được gửi đến những người sau để họ biết:
- Người quản lý di sản.
- Những người thừa kế khác.
- Người được giao nhiệm vụ phân chia di sản.
3.3. CÓ CẦN CÔNG CHỨNG, CHỨNG THỰC?
Điều 620 không buộc phải công chứng. Tuy nhiên, trong thực tế, nên thực hiện công chứng hoặc chứng thực văn bản từ chối vì:
- Có giá trị chứng cứ cao về thời điểm, người ký và ý chí tự nguyện.
- Cơ quan đăng ký đất đai, tổ chức công chứng khi làm thủ tục khai nhận, phân chia di sản thường yêu cầu văn bản đã được công chứng, chứng thực.
- Hạn chế tranh chấp về sau (cho rằng bị ép buộc, bị lừa dối, ký không tự nguyện…).
Về thẩm quyền công chứng, chứng thực, bạn nên liên hệ tổ chức hành nghề công chứng hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã, nơi có thẩm quyền theo quy định hiện hành.
3.4. NỘI DUNG CHÍNH CỦA VĂN BẢN
Một văn bản từ chối nhận di sản thường cần có:
- Thông tin của người từ chối (họ tên, năm sinh, số định danh cá nhân, địa chỉ).
- Thông tin của người để lại di sản (họ tên, ngày chết, giấy chứng tử).
- Quan hệ giữa người từ chối với người để lại di sản.
- Mô tả di sản mà mình từ chối (hoặc ghi rõ từ chối toàn bộ phần di sản được hưởng).
- Cam kết việc từ chối là tự nguyện, không bị lừa dối, ép buộc.
- Cam kết việc từ chối không nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác.
- Ngày tháng, chữ ký của người từ chối.
4. Ý NGHĨA PHÁP LÝ CỦA VIỆC TỪ CHỐI
4.1. NGƯỜI TỪ CHỐI KHÔNG ĐƯỢC HƯỞNG DI SẢN
Sau khi việc từ chối hợp lệ, người thừa kế không còn quyền đối với phần di sản đã từ chối. Phần đó sẽ được xử lý theo di chúc (nếu có quy định) hoặc chia cho những người thừa kế còn lại theo pháp luật.
Con của người từ chối không đương nhiên được hưởng thế vị. Thừa kế thế vị chỉ áp dụng khi con hoặc cháu của người để lại di sản chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản. Đây là điểm nhiều người nhầm lẫn.
4.2. TỪ CHỐI KHÔNG CÓ NGHĨA LÀ “THOÁT NỢ CỦA NGƯỜI CHẾT”
Theo quy định về nghĩa vụ tài sản của người chết, người thừa kế chỉ phải thực hiện nghĩa vụ trong phạm vi di sản người chết để lại, trừ khi có thỏa thuận khác. Do đó, người thừa kế không bắt buộc phải dùng tài sản riêng của mình để trả nợ của người chết.
Điều này có nghĩa:
- Nếu lo di sản chỉ toàn nợ, bạn không nhất thiết phải từ chối mới tránh được việc trả nợ bằng tài sản riêng. Tuy nhiên, nếu không từ chối và nhận di sản, bạn sẽ phải chịu trách nhiệm trả nợ trong phạm vi giá trị di sản đã nhận.
- Ngược lại, nếu từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ của chính mình (nợ cá nhân, bồi thường thiệt hại, cấp dưỡng, nghĩa vụ thi hành án…), việc từ chối có thể bị chặn lại (xem mục 5).
4.3. KHÓ THAY ĐỔI SAU KHI ĐÃ TỪ CHỐI
Pháp luật không quy định rõ việc “rút lại” văn bản từ chối. Thực tế, nếu muốn thay đổi quyết định, người từ chối thường phải nhờ sự đồng ý của những người thừa kế khác hoặc phải giải quyết bằng thủ tục khác (ví dụ thỏa thuận nhượng lại, tặng cho). Vì vậy, hãy cân nhắc kỹ trước khi ký.
5. KHI NÀO BỊ COI LÀ HÀNH VI TRỐN TRÁNH NGHĨA VỤ?
Khoản 1 Điều 620 cho phép từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác.
5.1. NHỮNG TÌNH HUỐNG DỄ BỊ NGHI NGỜ
- Người thừa kế đang nợ người khác (nợ vay, nợ hợp đồng, nghĩa vụ bồi thường…), ngoài phần di sản gần như không còn tài sản để trả.
- Đang có bản án, quyết định thi hành án buộc phải thanh toán, nay lại từ chối nhận di sản có giá trị.
- Từ chối phần di sản lớn rồi các đồng thừa kế khác nhận, trong khi người từ chối không có lý do chính đáng.
- Từ chối ngay sau khi bị chủ nợ yêu cầu thanh toán hoặc khởi kiện.
Trong các trường hợp này, chủ nợ có thể đề nghị Tòa án xem xét, không chấp nhận hoặc tuyên văn bản từ chối vô hiệu, và yêu cầu xử lý phần di sản để thực hiện nghĩa vụ.
5.2. ĐIỀU KIỆN ĐỂ HẠN CHẾ RỦI RO
Bạn có thể giảm rủi ro bị coi là trốn tránh nghĩa vụ nếu:
- Vẫn còn tài sản khác đủ để thực hiện nghĩa vụ hiện có của mình, hoặc đã thanh toán khoản nợ trước khi từ chối.
- Không có nghĩa vụ đã đến hạn hoặc đang bị thi hành mà tài sản còn lại không đủ bảo đảm.
- Có lý do chính đáng, minh bạch, ví dụ: người thừa kế đã được tạo điều kiện từ trước, nhường cho người trực tiếp chăm sóc cha mẹ, hay muốn tránh tranh chấp trong gia đình.
- Thực hiện đúng thủ tục: lập văn bản, gửi cho đúng đối tượng, có công chứng hoặc chứng thực, đúng thời điểm.
- Lưu giữ chứng cứ về tình hình tài chính của mình tại thời điểm từ chối (sao kê, giấy tờ tài sản, chứng từ thanh toán nợ).
- Ghi rõ cam kết trong văn bản rằng việc từ chối là tự nguyện, không nhằm trốn tránh nghĩa vụ.
Cần lưu ý, các cam kết trên chỉ có ý nghĩa khi phù hợp với thực tế. Nếu cam kết không đúng sự thật, văn bản vẫn có thể bị Tòa án đánh giá lại.
6. MỘT SỐ LƯU Ý THỰC TẾ
- Làm rõ phạm vi di sản trước khi từ chối. Đôi khi di sản có giá trị hơn bạn nghĩ, hoặc ngược lại. Nên xác định rõ tài sản và nghĩa vụ liên quan.
- Phân biệt với việc nhường quyền cho người cụ thể. Nếu bạn muốn phần di sản của mình thuộc về một người nhất định (ví dụ anh trai), từ chối nhận di sản không đảm bảo kết quả đó. Phần từ chối sẽ chia lại theo quy định, có thể có người khác cùng được hưởng.
- Người thừa kế là người chưa thành niên hoặc có hạn chế về năng lực hành vi. Việc từ chối cần thông qua người đại diện hợp pháp và phải cân nhắc lợi ích của người được đại diện, nên trao đổi với luật sư trước khi thực hiện.
- Chú ý thời hiệu. Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế. Việc chần chừ có thể làm tình hình phức tạp hơn.
- Kiểm tra trước khi ký. Văn bản từ chối là cơ sở để các đồng thừa kế thực hiện thủ tục khai nhận, phân chia di sản. Một lỗi nhỏ về thông tin, thời điểm hay nội dung cũng có thể gây khó khăn sau này.
7. CÂU HỎI THƯỜNG GẶP
Tôi có thể từ chối nhận di sản khi người thân còn sống không?
Không. Quyền thừa kế chỉ phát sinh từ thời điểm mở thừa kế.
Từ chối nhận di sản có phải đóng thuế, phí không?
Việc từ chối nhận di sản không phát sinh việc chuyển giao tài sản cho bạn. Tuy nhiên, bạn có thể phải trả phí công chứng hoặc chứng thực văn bản. Bạn nên hỏi trực tiếp cơ quan, tổ chức thực hiện để biết mức phí hiện hành.
Tôi từ chối rồi, con tôi có được thay thế hưởng phần đó không?
Thông thường là không, vì thừa kế thế vị chỉ áp dụng khi người thừa kế đã chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản.
Tôi đang có nợ, có được từ chối nhận di sản không?
Pháp luật không cấm tuyệt đối, nhưng nếu việc từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ trả nợ thì có thể không được chấp nhận. Hãy chuẩn bị chứng cứ và nhờ luật sư đánh giá trước khi lập văn bản.
8. KHI NÀO NÊN THAM VẤN LUẬT SƯ THỪA KẾ?
Bạn nên trao đổi với luật sư khi:
- Chưa chắc nên từ chối hay nhận phần di sản của mình.
- Đang có nợ, vụ kiện hoặc nghĩa vụ thi hành án và muốn từ chối nhận di sản.
- Di sản là đất chưa có sổ, nhà chưa hoàn công, tài sản tranh chấp.
- Các đồng thừa kế chưa thống nhất hoặc có người ở xa, mất liên lạc.
- Muốn soạn văn bản từ chối đúng thủ tục, tránh rủi ro vô hiệu.
Mọi thông tin trong bài viết đều được tham vấn chuyên môn bởi Luật sư Trần Duy Huy. Nếu bạn đang gặp vướng mắc về đất đai, di chúc – thừa kế, ly hôn – quyền nuôi con hoặc các vụ án hình sự, hãy liên hệ ngay để được hỗ trợ kịp thời:
LUẬT SƯ TRẦN DUY HUY
Hotline: 0369151515
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Gò Vấp, Hồ Chí Minh
