Trong tháng 11/2026, hai vụ án lừa đảo quy mô lớn cùng thu hút sự quan tâm của dư luận. Vụ thứ nhất liên quan tổ chức hoạt động dưới danh nghĩa Công ty “DC” tại Campuchia, được Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Tuyên Quang truy tố. Vụ thứ hai là vụ án liên quan Phó Đức Nam (Mr Pips) đang được TAND TP Hà Nội xét xử. Mỗi vụ án có bản chất, địa bàn và cơ cấu bị cáo khác nhau, nhưng đều đặt ra các vấn đề chung: phương thức vận hành của các đường dây lừa đảo dùng mạng viễn thông, mạng máy tính; cách xác định tội danh; xử lý tài sản kê biên và quyền lợi của hàng nghìn bị hại. Bài viết phân tích các vấn đề này theo Bộ luật Hình sự (BLHS) và Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS).
Lưu ý: cả hai vụ án đều chưa có bản án có hiệu lực pháp luật. Bài viết dùng thông tin báo chí dẫn từ cơ quan tiến hành tố tụng và không kết luận trách nhiệm hình sự của bất kỳ cá nhân nào.
1. Hai vụ án: những điểm khác nhau cần phân biệt
Ảnh chụp tóm tắt thường gộp hai vụ án và ghi chung hai tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản” và “Rửa tiền”. Theo thông tin đã công bố, hai vụ án có tội danh truy tố khác nhau:
| Nội dung | Vụ Công ty “DC” | Vụ Mr Pips |
|---|---|---|
| Cơ quan xử lý | VKSND tỉnh Tuyên Quang truy tố, chuyển hồ sơ đến TAND tỉnh Tuyên Quang | TAND TP Hà Nội xét xử sơ thẩm |
| Địa bàn hoạt động | Campuchia, nhắm vào bị hại ở Việt Nam | Trong nước, hệ thống đầu tư, giao dịch trực tuyến |
| Người cầm đầu | Đối tượng người Trung Quốc (tên Han Qing, chưa xác định được địa chỉ), cùng các đối tượng người Trung Quốc phụ trách từng tổ, nhóm | Phó Đức Nam, cùng nhiều bị cáo khác (188 bị cáo) |
| Người Việt tham gia | 114 người xuất cảnh (hợp pháp hoặc trái phép) sang Campuchia làm việc cho tổ chức | Nhân viên, cộng tác viên, người liên quan trong hệ thống |
| Thời gian | Từ 10/3/2025 đến 11/1/2026 (theo kết luận điều tra) | Giai đoạn hoạt động của hệ thống theo cáo trạng |
| Bị hại | 3.579 bị hại xác định được | Hàng nghìn bị hại, Viện kiểm sát còn kiến nghị điều tra thêm ở giai đoạn 2 |
| Số tiền | Hơn 270 tỷ đồng (theo tiêu đề, một đoạn trong thông báo ghi 70,7 tỷ đồng, bạn đọc nên đối chiếu thông báo gốc) | Hàng nghìn tỷ đồng theo các nguồn tin |
| Tội danh | Sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản (khoản 4 Điều 290 BLHS) | Lừa đảo chiếm đoạt tài sản và Rửa tiền (theo cáo trạng được báo chí dẫn) |
Điểm cần lưu ý: trong vụ “DC”, tội danh được truy tố là Điều 290 BLHS, chứ không phải Điều 174 (Lừa đảo chiếm đoạt tài sản) hay tội Rửa tiền.
2. Phương thức vận hành của các đường dây lừa đảo xuyên biên giới
Dựa trên các vụ án đã được công bố (gồm vụ “DC”, các đường dây bị triệt phá ở Lào Cai, Bắc Ninh, Đà Nẵng, Huế), có thể thấy một mô hình chung:
- Trung tâm điều hành ở nước ngoài. Tổ chức đặt tại khu vực biên giới Campuchia, do người nước ngoài cầm đầu, phân cấp quản lý theo tổ, nhóm. Một số vụ ghi nhận địa điểm tại thành phố Bavet hoặc khu tự trị của người Trung Quốc ở Campuchia.
- Lực lượng thực hiện là người Việt. Nhiều người xuất cảnh hợp pháp hoặc trái phép sang làm việc, đảm nhận vai trò gọi điện, nhắn tin, quản lý nhóm, mở tài khoản.
- Kịch bản tiếp cận nạn nhân. Các kịch bản được nêu trong các vụ án gồm: giả danh cán bộ cơ quan nhà nước (như vụ “DC”), kết bạn qua mạng xã hội rồi dụ đầu tư vào sàn tài chính ảo, giả danh ngân hàng, cài ứng dụng chứa mã độc, chiêu trò “tri ân khách hàng”.
- Hạ tầng thanh toán. Dòng tiền được luân chuyển qua nhiều tài khoản ngân hàng (thường đứng tên người khác, được mua hoặc thuê), tài khoản doanh nghiệp, quy đổi sang tiền ảo như USDT để che giấu dấu vết.
- Phân tách vai trò. Người cầm đầu ở nước ngoài, người quản lý, nhân viên tiếp cận nạn nhân và nhóm “rửa tiền” hoạt động như các mắt xích riêng nhưng liên kết chặt.
Đây là cách hoạt động có tổ chức, kéo dài và ở quy mô lớn, nên thường bị xem xét dưới góc độ phạm tội có tổ chức.
3. Trách nhiệm hình sự: ba nhóm tội danh cần phân biệt
| Điều luật | Tội danh | Nội dung chính | Vai trò điển hình |
|---|---|---|---|
| Điều 174 | Lừa đảo chiếm đoạt tài sản | Dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản | Người trực tiếp lừa, người điều hành hệ thống |
| Điều 290 | Sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản | Chiếm đoạt tài sản bằng cách sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử | Người dùng công nghệ làm phương tiện chính để chiếm đoạt |
| Điều 324 | Rửa tiền | Làm cho nguồn gốc bất hợp pháp của tiền, tài sản trở nên hợp pháp, như tham gia giao dịch tài chính, ngân hàng | Người chuyển tiền, cho mượn, cho thuê tài khoản, giao dịch hộ khi biết hoặc có cơ sở biết là tiền do phạm tội mà có |
Về việc chọn tội danh, hành vi chiếm đoạt tài sản bằng thủ đoạn gian dối có thể được xem xét theo Điều 174, còn khi hành vi gắn với việc sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thì có thể thuộc Điều 290. Cơ quan tiến hành tố tụng quyết định dựa trên thủ đoạn cụ thể và chứng cứ. Khoản 4 Điều 290 là khung nặng nhất, áp dụng với mức chiếm đoạt đặc biệt lớn; bạn nên đối chiếu văn bản để biết chi tiết.
Trách nhiệm của người cho thuê, mở tài khoản ngân hàng. Thực tiễn xử lý cho thấy đây là nhóm dễ bị xử lý hình sự. Ví dụ, Tòa án nhân dân khu vực 3 TP Huế đã tuyên hơn 37 năm tù đối với 4 người về tội Rửa tiền cho nhóm lừa đảo ở Campuchia, trong đó có người cung cấp 10 tài khoản ngân hàng cho công ty do người Trung Quốc điều hành. Tại Đà Nẵng, hai người xuất cảnh sang Campuchia mở và cho thuê tài khoản trung chuyển tiền đã bị tạm giam về tội Rửa tiền. Ngoài ra, hành vi mua bán trái phép thông tin tài khoản ngân hàng có thể bị truy cứu riêng.
Trách nhiệm theo vai trò. Trong vụ lừa đảo tại Campuchia do TAND tỉnh Bắc Ninh xét xử hồi tháng 2/2026, 46 bị cáo đã bị tuyên án về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản, chiếm đoạt hơn 972,5 tỷ đồng của 13.543 bị hại, và 4 bị cáo thuộc nhóm quản lý bị tuyên tù chung thân. Điều này cho thấy mức án có thể rất khác nhau tùy vai trò cầm đầu, quản lý hay thực hành.
4. Xử lý tài sản kê biên và quyền được bồi thường
Trong các vụ án lừa đảo, các biện pháp bảo đảm thường gồm kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản và thu giữ vật chứng. Nguyên tắc chung theo BLHS và BLTTHS:
- Mục đích: bảo đảm thi hành án, bồi thường thiệt hại và xử lý tài sản do phạm tội mà có.
- Tài sản do phạm tội mà có được tịch thu hoặc trả lại cho chủ sở hữu, người quản lý hợp pháp (tức là bị hại) theo quy định.
- Tài sản hợp pháp của bị cáo có thể được dùng để thi hành nghĩa vụ bồi thường.
- Khi tài sản không đủ để bồi thường cho tất cả bị hại, cách phân chia do Tòa án quyết định và thực hiện theo quy định về thi hành án dân sự. Thực tế, mức bồi hoàn có thể chỉ là một phần. Ví dụ, trong vụ ở Bắc Ninh, đến thời điểm xét xử các bị cáo mới nộp lại được vài tỷ đồng trong hơn 972 tỷ đồng bị chiếm đoạt.
- Người thứ ba ngay tình: quyền lợi của người nhận tài sản một cách ngay tình, hợp pháp được xem xét theo quy định riêng.
Bị hại cần chứng minh được số tiền mình bị chiếm đoạt (sao kê, tin nhắn, chứng từ chuyển tiền) và tham gia tố tụng để được ghi nhận quyền yêu cầu bồi thường.
5. Quyền lợi của hàng nghìn bị hại chưa được lấy lời khai
Vụ “DC” là ví dụ điển hình về khó khăn của vụ án nhiều bị hại:
- Cơ quan điều tra xác định 3.579 bị hại tại nhiều tỉnh, thành phố, nhưng mới ghi lời khai của 231 người.
- Với 3.348 bị hại còn lại, cơ quan điều tra đã ủy thác điều tra đến cơ quan điều tra các tỉnh, thành phố nơi những người này cư trú theo thông tin tài khoản ngân hàng, đồng thời thông báo tìm bị hại. Tuy nhiên đến khi ban hành thông báo, vẫn chưa ghi được lời khai của số này.
- Ngày 04/11/2026, VKSND tỉnh Tuyên Quang đăng thông báo trên báo chí theo khoản 2 Điều 240 BLTTHS để các bị hại biết bị can đã bị truy tố, hồ sơ đã chuyển đến TAND tỉnh Tuyên Quang và chủ động liên hệ Tòa án để thực hiện quyền, nghĩa vụ tố tụng.
Theo BLTTHS, người bị hại có quyền đưa ra chứng cứ, yêu cầu, tham gia phiên tòa, đề nghị bồi thường và được thông báo về kết quả giải quyết vụ án. Nếu không lấy được lời khai, bị hại có nguy cơ không được xác định đầy đủ tư cách tố tụng, ảnh hưởng đến việc xem xét bồi thường.
Gợi ý cho người nghi mình là bị hại:
- Kiểm tra xem tài khoản ngân hàng đã chuyển tiền có nằm trong danh sách cơ quan công an công bố hay không.
- Liên hệ Công an xã, phường nơi cư trú hoặc cơ quan điều tra đang thụ lý, nhờ hướng dẫn trình báo và lấy lời khai.
- Chuẩn bị chứng cứ: sao kê, ảnh chụp màn hình giao dịch, tin nhắn, hợp đồng, thông tin người liên hệ.
- Liên hệ Tòa án đang thụ lý để được thông báo về lịch xét xử và quyền yêu cầu bồi thường.
- Cảnh giác với các “dịch vụ lấy lại tiền” tự quảng cáo trên mạng, thường là hình thức lừa đảo lần hai.
6. Thách thức đặc thù của tội phạm xuyên biên giới
- Thu thập chứng cứ ở nước ngoài. Phải phối hợp qua kênh hợp tác pháp lý, như hoạt động phối hợp giữa Công an tỉnh Lào Cai, Cục Cảnh sát hình sự và cơ quan đại diện Bộ Công an tại Campuchia trong vụ triệt phá nhóm 47 đối tượng hồi tháng 1/2026.
- Truy bắt người cầm đầu. Nhiều đối tượng cầm đầu là người nước ngoài chưa xác định được lai lịch, địa chỉ nên rất khó xử lý.
- Xác định tài sản và truy vết dòng tiền. Tiền được chuyển đổi nhanh qua nhiều tài khoản, tiền ảo.
- Số lượng bị hại lớn, phân tán. Dẫn đến quá trình lấy lời khai kéo dài.
- Trách nhiệm người Việt tham gia. Người xuất cảnh làm việc cho tổ chức lừa đảo có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự tùy mức độ biết và vai trò, kể cả khi ban đầu họ bị lôi kéo bằng lời mời việc làm lương cao.
7. Khuyến nghị cho người dân
- Thận trọng với lời mời việc làm lương cao ở nước ngoài, nhất là các nước biên giới.
- Không cho thuê, mượn, bán tài khoản ngân hàng, ví điện tử, vì có thể bị xử lý hình sự về tội Rửa tiền.
- Kiểm chứng thông tin khi nhận cuộc gọi, tin nhắn tự xưng cơ quan nhà nước. Cơ quan chức năng không yêu cầu chuyển tiền vào “tài khoản an toàn”.
- Trình báo sớm khi nghi bị lừa để tăng khả năng phong tỏa dòng tiền.
Kết luận
Hai vụ án cho thấy lừa đảo công nghệ cao đã phát triển thành mô hình có tổ chức, xuyên biên giới, với phân tách vai trò rõ ràng và nhiều mắt xích hỗ trợ dòng tiền. Về pháp lý, tội danh có thể là Điều 290, Điều 174 hoặc Điều 324 tùy hành vi, và trách nhiệm của từng người phụ thuộc vào vai trò và mức độ biết. Với bị hại, điều quan trọng là chủ động liên hệ cơ quan có thẩm quyền, lưu giữ chứng cứ để được ghi nhận quyền lợi. Nếu bạn cần tư vấn khi bị lừa đảo hoặc khi có liên quan đến tài khoản, dòng tiền trong vụ việc tương tự, hãy liên hệ 0369 151515 để được tư vấn chi tiết.
Mọi thông tin trong bài viết đều được tham vấn chuyên môn bởi Luật sư Trần Duy Huy. Nếu bạn đang gặp vướng mắc về đất đai, di chúc – thừa kế, ly hôn – quyền nuôi con hoặc các vụ án hình sự, hãy liên hệ ngay để được hỗ trợ kịp thời:
LUẬT SƯ TRẦN DUY HUY
Hotline: 0369151515
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Gò Vấp, Hồ Chí Minh