Quyền nuôi con dưới 36 tháng tuổi có mặc định thuộc về người mẹ?

23/06/2026

// Tác giả

Cao Kỳ

Không phải mặc định. Pháp luật ưu tiên giao con dưới 36 tháng tuổi cho người mẹ, nhưng đây không phải quyền tuyệt đối. Nếu người mẹ không trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng con dù lý do là gì, Tòa án có thể và phải giao con cho người cha, căn cứ theo Án lệ số 54/2022/AL đang được áp dụng thống nhất trên toàn quốc từ ngày 15/11/2022.

1. Xuất phát điểm của sự hiểu lầm

Trong nhận thức của nhiều người, đặc biệt là các bà mẹ trẻ đang chuẩn bị ly hôn, có một niềm tin gần như chắc chắn rằng: “Con dưới 3 tuổi thì đương nhiên mẹ được nuôi.”

Niềm tin này không phải hoàn toàn sai nhưng cũng không hoàn toàn đúng.

Khoản 3 Điều 81 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 quy định: “Con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ trường hợp người mẹ không đủ điều kiện để trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con.” 

Chú ý từ khóa “trừ trường hợp” đây chính là phần mà nhiều người bỏ qua, và cũng là phần mà Án lệ số 54/2022/AL đã làm rõ một cách dứt khoát.

Thực tiễn cho thấy nhiều Tòa án khi giải quyết tranh chấp nuôi con dưới 36 tháng tuổi thường vận dụng máy móc quy định tại khoản 3 Điều 81, giao quyền nuôi con cho người mẹ mà không xem xét đến người trực tiếp nuôi con trước khi ly hôn là ai, và liệu người mẹ có thực sự đảm bảo được quyền lợi cho con không. Từ đó dẫn đến nhiều trường hợp phức tạp, mâu thuẫn và thiệt thòi cho trẻ. 

Án lệ số 54/2022/AL ra đời để chấm dứt cách áp dụng máy móc đó.

2. Án lệ số 54/2022/AL và câu chuyện thực tế đằng sau bản án

Nguồn gốc án lệ

Án lệ 54/2022/AL về xác định quyền nuôi con dưới 36 tháng tuổi trong trường hợp người mẹ không trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con được Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao thông qua ngày 07/9/2022 và công bố theo Quyết định số 323/QĐ-CA ngày 14/10/2022 của Chánh án TAND Tối cao, có hiệu lực áp dụng trong xét xử từ ngày 15/11/2022. 

Án lệ này được xây dựng từ Quyết định giám đốc thẩm số 01/2019/HNGĐ-GĐT ngày 27/02/2019 của Ủy ban Thẩm phán TAND Cấp cao tại Đà Nẵng, một vụ ly hôn có tranh chấp quyền nuôi con xuất phát từ tỉnh Đắk Lắk.

Diễn biến vụ việc

Chị Phạm Thị Kiều K và anh Nguyễn Hữu P đăng ký kết hôn ngày 27/7/2016 tại UBND xã E, huyện K, tỉnh Đắk Lắk. Sau khi kết hôn, vợ chồng phát sinh mâu thuẫn do tính tình không hợp, thường xuyên bất đồng quan điểm trong cuộc sống, do đó chị K bỏ về nhà bố mẹ đẻ sống từ khoảng tháng 3/2017.

Tại thời điểm chị K rời đi, chị K đã không nuôi cháu T từ khi cháu được 04 tháng tuổi. Người ở lại nuôi con từ đó là anh P – người cha.

Tại các Biên bản xác minh ngày 23/01/2018, Ban tự quản thôn và Chi hội phụ nữ thôn H, xã E, huyện K xác nhận: “Anh Nguyễn Hữu P nuôi dưỡng, chăm sóc cháu Nguyễn Đắc T rất tốt. Anh P có việc làm tại Công ty TNHH Thương mại và dịch vụ N, thu nhập ổn định, hoàn toàn đủ điều kiện để nuôi cháu T.” 

Ba cấp xét xử – Ba kết quả khác nhau

Đây là phần phản ánh rõ nhất sự không thống nhất trong thực tiễn xét xử trước khi án lệ ra đời:

Cấp sơ thẩm – TAND huyện Krông Pắk: Xem xét toàn diện thực tế, giao con cho anh P (người cha) trực tiếp nuôi dưỡng, vì anh là người đã chăm sóc con từ khi cháu 4 tháng tuổi và có đủ điều kiện tốt nhất.

Cấp phúc thẩm – TAND tỉnh Đắk Lắk: Áp dụng máy móc khoản 3 Điều 81, sửa bản án sơ thẩm, giao con cho chị K (người mẹ) chỉ vì con chưa đủ 36 tháng tuổi — mà không xem xét việc chị K đã không chăm sóc con suốt thời gian dài.

Cấp giám đốc thẩm – TAND Cấp cao tại Đà Nẵng: Hủy bản án phúc thẩm, giữ nguyên bản án sơ thẩm. Tòa án cấp phúc thẩm sửa bản án sơ thẩm giao cháu T cho chị K nuôi dưỡng là không phù hợp, chưa xem xét đầy đủ đến quyền và lợi ích hợp pháp về mọi mặt của cháu T.

Nguyên tắc pháp lý được xác lập

Trong vụ án hôn nhân và gia đình có tranh chấp về quyền nuôi con dưới 36 tháng tuổi; người mẹ tự ý bỏ đi từ khi con còn rất nhỏ, không quan tâm đến việc trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con; người con được người cha nuôi dưỡng, chăm sóc trong điều kiện tốt và đã quen với điều kiện, môi trường sống đó. Trường hợp này, Tòa án phải tiếp tục giao con dưới 36 tháng tuổi cho người cha trực tiếp nuôi dưỡng, chăm sóc.

3. Nguyên tắc nền tảng: Quyền lợi tốt nhất của trẻ luôn được đặt lên trên hết

Trước khi phân tích các trường hợp cụ thể, cần hiểu rõ tinh thần xuyên suốt của pháp luật hôn nhân gia đình Việt Nam: trường hợp vợ chồng không thỏa thuận được thì Tòa án quyết định giao con cho một bên trực tiếp nuôi căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con. 

Quy định ưu tiên người mẹ đối với con dưới 36 tháng tuổi chỉ là nguyên tắc chung, không phải quyền tuyệt đối. Khi thực tế cho thấy việc áp dụng nguyên tắc đó gây hại cho trẻ, Tòa án phải đặt lợi ích của đứa trẻ lên trên.

4. Các trường hợp người mẹ có thể mất quyền nuôi con dưới 36 tháng tuổi

Dựa trên quy định tại khoản 3 Điều 81 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, Án lệ 54/2022/AL và thực tiễn xét xử, người mẹ có thể không được giao nuôi con dưới 36 tháng tuổi trong các trường hợp sau:

Trường hợp 1: Mẹ tự ý bỏ đi, không trực tiếp chăm sóc con từ sớm

Đây là tình huống được Án lệ 54/2022/AL trực tiếp xử lý. Khi người mẹ tự ý rời bỏ môi trường sống của con từ lúc con còn rất nhỏ, không quan tâm, thăm nom, chăm sóc con trong thời gian đó Tòa án không thể đơn giản giao lại con cho mẹ chỉ vì con chưa đủ 36 tháng tuổi.

Nếu giao cháu T cho chị K nuôi dưỡng sẽ gây sự xáo trộn, ảnh hưởng đến sự phát triển bình thường của cháu. Đây là lập luận cốt lõi: sự ổn định tâm lý, môi trường sống và thói quen của trẻ là yếu tố quan trọng không kém gì giới tính của người nuôi dưỡng.

Trường hợp 2: Mẹ không có đủ điều kiện kinh tế, chỗ ở ổn định

Khi người mẹ không có nghề nghiệp ổn định, kinh tế khó khăn, không đủ điều kiện nuôi dưỡng con, không có môi trường sống ổn định, hoặc có lối sống không lành mạnh như nghiện ngập, bạo hành Tòa án có thể giao con cho người cha. 

Tuy nhiên, cần lưu ý: người cha phải chứng minh được mình có đủ điều kiện tốt hơn, không chỉ đơn thuần chứng minh người mẹ thiếu điều kiện.

Trường hợp 3: Mẹ mắc bệnh tâm thần, bệnh lý nặng ảnh hưởng khả năng chăm sóc con

Nếu người mẹ đang điều trị bệnh tâm thần, bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, hoặc có tình trạng sức khỏe không cho phép trực tiếp chăm sóc trẻ nhỏ, đây là căn cứ rõ ràng để Tòa xem xét giao con cho người cha.

Trường hợp 4: Mẹ có hành vi bạo hành, ngược đãi, gây nguy hiểm cho con

Bất kỳ bằng chứng nào về hành vi xâm hại thể chất hoặc tinh thần của người mẹ đối với con đều là căn cứ đủ mạnh để Tòa án ưu tiên giao con cho người cha, bất kể độ tuổi của trẻ.

Trường hợp 5: Hai bên tự thỏa thuận, người mẹ đồng ý để cha nuôi

Khoản 3 Điều 81 cũng quy định trường hợp cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích phát triển của trẻ. Nếu cả hai bên tự nguyện thỏa thuận để người cha nuôi con, Tòa án sẽ ghi nhận và tôn trọng thỏa thuận đó, miễn là thỏa thuận phù hợp với lợi ích của con. 

5. Người cha cần chứng minh điều gì để giành quyền nuôi con?

Khi người cha muốn được nuôi con dưới 36 tháng tuổi, cần chuẩn bị bằng chứng trên hai phương diện:

Phương diện thứ nhất: Chứng minh người mẹ không đủ điều kiện, bao gồm: hồ sơ y tế (nếu mẹ bệnh tật), xác nhận của địa phương về việc mẹ vắng mặt khỏi nơi nuôi con, biên bản ghi nhận các hành vi bạo hành hoặc bỏ bê (nếu có), hoặc tài liệu chứng minh tình trạng kinh tế của người mẹ không đảm bảo.

Phương diện thứ hai: Chứng minh bản thân đủ điều kiện tốt hơn, bao gồm: khả năng tài chính với thu nhập ổn định đáp ứng nhu cầu cơ bản của con; sức khỏe tốt để chăm sóc và bảo vệ con; chỗ ở ổn định; thời gian chăm sóc con; và sự gắn bó thực tế giữa cha và con. 

Ngoài ra, xác nhận của ban tự quản địa phương, tổ dân phố, hội phụ nữ về thực tế chăm sóc con là loại bằng chứng có sức thuyết phục cao chính là loại bằng chứng đã được dùng trong vụ án dẫn đến Án lệ 54/2022/AL.

6. Sau khi có bản án: người mẹ không trực tiếp nuôi con vẫn có quyền gì?

Việc không được giao quyền nuôi con trực tiếp không đồng nghĩa với việc người mẹ mất mọi quyền với con. Theo Điều 82 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014:

Người mẹ không trực tiếp nuôi con vẫn có quyền thăm nom, chăm sóc con và không ai được cản trở quyền này. Đồng thời, người mẹ có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con theo thỏa thuận hoặc theo quyết định của Tòa án. Trong vụ án của Án lệ 54/2022/AL, chị Phạm Thị Kiều K tự nguyện cấp dưỡng mỗi tháng 1.000.000 đồng để nuôi cháu T cho đến khi cháu tròn 18 tuổi.

Quan trọng hơn, người mẹ có quyền yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con nếu sau này hoàn cảnh thay đổi, điều kiện chăm sóc con của người cha không còn đảm bảo, hoặc bản thân người mẹ đã khắc phục được nguyên nhân dẫn đến việc không được nuôi con ban đầu.

7. Bảng tóm tắt: ai nuôi con dưới 36 tháng tuổi?

Tình huốngNgười được nuôi conCăn cứ pháp lý
Mẹ có điều kiện, cả hai tranh chấpNgười mẹ (ưu tiên)Khoản 3 Điều 81 LHNGĐ 2014
Mẹ tự ý bỏ đi, không chăm sóc con từ sớmNgười chaÁn lệ 54/2022/AL
Mẹ không có điều kiện kinh tế, chỗ ởNgười cha (nếu đủ điều kiện)Khoản 3 Điều 81 LHNGĐ 2014
Mẹ bệnh nặng, không thể chăm sóc conNgười chaKhoản 3 Điều 81 LHNGĐ 2014
Hai bên tự thỏa thuận để cha nuôiNgười cha (theo thỏa thuận)Khoản 3 Điều 81 LHNGĐ 2014
Cả hai đều không đủ điều kiệnNgười giám hộ (ông bà, thân thích)Điều 81 LHNGĐ + Điều 52,53,54 Bộ luật Dân sự 2015

8. Ý nghĩa thực tiễn của án lệ 54/2022/AL

Việc ban hành Án lệ số 54/2022 là rất cần thiết, tạo sự thống nhất trong vận dụng áp dụng pháp luật và đường lối giải quyết tranh chấp về nuôi con dưới 36 tháng tuổi. 

Trước khi án lệ này ra đời, kết quả xét xử ở ba cấp Tòa của cùng một vụ việc đã hoàn toàn mâu thuẫn nhau chính xác vì không có cơ sở thống nhất để xác định “trừ trường hợp” trong khoản 3 Điều 81 cụ thể là gì. Án lệ 54/2022/AL đã lấp đầy khoảng trống đó: khi người mẹ tự ý không chăm sóc con, con đã quen với môi trường ổn định bên người cha thì lợi ích của đứa trẻ phải được đặt lên trên mọi suy đoán về giới tính của người nuôi dưỡng.

Lời khuyên từ Luật Sư

Tranh chấp quyền nuôi con là một trong những vụ việc pháp lý đau lòng nhất vì đằng sau mỗi bản án không chỉ là phần thắng thua giữa hai người lớn, mà là cả tương lai phát triển của một đứa trẻ còn chưa biết nói. Án lệ 54/2022/AL là minh chứng rõ ràng rằng Tòa án không đứng về phía người mẹ hay người cha, Tòa án đứng về phía đứa trẻ.

Dù bạn là người mẹ lo sợ mất con, hay người cha đang một mình chăm con trong khi vợ đã rời đi từ lâu, hãy hiểu rõ quyền lợi pháp lý của mình trước khi bước vào phòng xử. Sự chuẩn bị kỹ lưỡng, bằng chứng đầy đủ và chiến lược đúng đắn có thể tạo ra sự khác biệt lớn cho kết quả cuối cùng.

📞 Hotline tư vấn pháp lý: 0369 151 515
Luật sư chuyên về hôn nhân gia đình – Hỗ trợ từ tư vấn, thu thập chứng cứ đến đại diện tại Tòa trong các vụ tranh chấp quyền nuôi con.

Kiểm duyệt nội dung: Luật sư Trần Duy Huy – thành viên Liên đoàn Luật sư Việt Nam, Giám đốc Công ty Luật TNHH Luật sư Tối Thượng (VN-LAW.VN).
Bài viết mang tính tham khảo theo quy định pháp luật tại thời điểm đăng. Để được tư vấn cho trường hợp cụ thể, vui lòng liên hệ 0369 15 15 15.

Viết một bình luận

GỌI GẤP GỌI GẤP Zalo Zalo