Trong các vụ án tranh chấp thừa kế, không ít trường hợp người khởi kiện biết người chết có để lại tài sản nhưng lại không trực tiếp quản lý giấy tờ hoặc chưa thu thập được tài liệu chứng minh về di sản. Điều này dẫn đến băn khoăn liệu Tòa án có được trả lại đơn khởi kiện vì cho rằng người khởi kiện chưa chứng minh được người chết có tài sản để lại hay không.
Đây là một vấn đề thực tiễn quan trọng bởi nhiều tài sản thừa kế đang do người khác quản lý, bị che giấu hoặc chưa xác định đầy đủ tại thời điểm khởi kiện.
Bài viết dưới đây sẽ phân tích quy định pháp luật hiện hành và hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao về vấn đề này.
Không có tài liệu chứng minh di sản có bị trả lại đơn khởi kiện không?
Câu trả lời là không.
Theo hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao tại Công văn số 250/TANDTC-PC ngày 28/4/2026, việc người khởi kiện chưa cung cấp được tài liệu, chứng cứ chứng minh người chết có để lại tài sản không phải là căn cứ để Tòa án trả lại đơn khởi kiện với lý do “chưa đủ điều kiện khởi kiện”.
Nội dung này được giải đáp khi phát sinh vướng mắc thực tiễn liên quan đến các vụ án yêu cầu những người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại.
Theo đó, Tòa án nhân dân tối cao khẳng định rằng việc chưa có tài liệu chứng minh di sản tại thời điểm nộp đơn không thuộc trường hợp “chưa có đủ điều kiện khởi kiện” theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự.
Thế nào là chưa đủ điều kiện khởi kiện?
Điểm b khoản 1 Điều 192 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 quy định Tòa án trả lại đơn khởi kiện khi:
“Chưa có đủ điều kiện khởi kiện theo quy định của pháp luật.”
Khoản 1 Điều 3 Nghị quyết số 04/2017/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn:
Chưa có đủ điều kiện khởi kiện là trường hợp pháp luật quy định phải đáp ứng các điều kiện nhất định trước khi khởi kiện nhưng người khởi kiện vẫn nộp đơn khi còn thiếu một trong các điều kiện đó.
Nói cách khác, đây là các trường hợp pháp luật yêu cầu phải thực hiện thủ tục bắt buộc trước khi khởi kiện, ví dụ như hòa giải bắt buộc trong một số loại tranh chấp hoặc các điều kiện đặc thù khác theo luật chuyên ngành.
Trong khi đó, việc chưa thu thập được tài liệu chứng minh di sản lại là vấn đề liên quan đến chứng cứ chứng minh yêu cầu khởi kiện chứ không phải điều kiện khởi kiện.
Vì vậy, hai vấn đề này hoàn toàn khác nhau.
Tòa án phải xử lý như thế nào khi người khởi kiện chưa có chứng cứ về di sản?
Theo hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao, trong trường hợp đơn khởi kiện đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự thì Tòa án vẫn phải xem xét thụ lý vụ án.
Sau khi thụ lý, Tòa án sẽ:
– Yêu cầu người khởi kiện bổ sung tài liệu, chứng cứ;
– Tiến hành xác minh theo quy định;
– Thu thập chứng cứ khi thuộc trường hợp cần thiết;
– Đánh giá toàn bộ chứng cứ trong quá trình giải quyết vụ án.
Điều này phù hợp với nguyên tắc bảo đảm quyền khởi kiện của công dân và bảo đảm việc giải quyết tranh chấp được thực hiện thông qua quá trình tố tụng.
Nói cách khác, việc có hay không có di sản sẽ là vấn đề được xem xét trong quá trình giải quyết vụ án chứ không phải căn cứ để từ chối thụ lý ngay từ đầu.
Nghĩa vụ chứng minh trong vụ án thừa kế thuộc về AI?
Mặc dù Tòa án không được trả lại đơn khởi kiện chỉ vì chưa có tài liệu chứng minh di sản, nhưng người khởi kiện vẫn phải thực hiện nghĩa vụ chứng minh theo quy định của pháp luật.
Người khởi kiện cần cung cấp các tài liệu, chứng cứ để chứng minh:
– Người chết có để lại tài sản;
– Quan hệ thừa kế giữa các bên;
– Quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm;
– Các yêu cầu khởi kiện là có căn cứ.
Nếu trong quá trình giải quyết vụ án không chứng minh được sự tồn tại của di sản hoặc không chứng minh được yêu cầu của mình thì Tòa án có thể bác yêu cầu khởi kiện theo quy định.
Do đó, việc được thụ lý vụ án không đồng nghĩa với việc chắc chắn thắng kiện.
Những trường hợp thường gặp khi không thu thập được tài liệu về di sản
Trên thực tế, nhiều người khởi kiện gặp khó khăn trong việc thu thập chứng cứ về tài sản thừa kế do các nguyên nhân như:
– Không giữ Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất;
– Không được tiếp cận hồ sơ nhà đất;
– Không biết chính xác người chết có những tài sản nào;
– Một số đồng thừa kế đang quản lý giấy tờ và không cung cấp;
– Tài sản được đứng tên người khác;
– Chưa xác định được đầy đủ hàng thừa kế;
– Tài sản nằm ở nhiều địa phương khác nhau.
Đây là những tình huống rất phổ biến trong các vụ án tranh chấp thừa kế hiện nay.
Chính vì vậy, pháp luật tố tụng dân sự không đặt ra yêu cầu người khởi kiện phải chứng minh đầy đủ toàn bộ di sản ngay tại thời điểm nộp đơn khởi kiện.
Người khởi kiện cần làm gì khi chưa có tài liệu về di sản?
Khi chưa có đầy đủ tài liệu chứng minh di sản, người khởi kiện nên:
– Thu thập các thông tin cơ bản về tài sản mà người chết từng quản lý, sử dụng;
– Cung cấp các giấy tờ nhân thân và tài liệu chứng minh quan hệ thừa kế;
– Trình bày rõ lý do chưa thể tiếp cận giấy tờ về tài sản;
– Đề nghị Tòa án hỗ trợ thu thập chứng cứ theo quy định;
– Phối hợp đầy đủ với Tòa án trong quá trình xác minh.
Việc chuẩn bị hồ sơ và chứng cứ càng đầy đủ sẽ càng giúp quá trình giải quyết vụ án diễn ra thuận lợi và rút ngắn thời gian tố tụng.
CƠ SỞ PHÁP LÝ
Việc xác định Tòa án không được trả lại đơn khởi kiện chỉ vì người khởi kiện chưa có tài liệu chứng minh di sản được căn cứ vào:
– Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015;
– Nghị quyết số 04/2017/NQ-HĐTP ngày 05/5/2017 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao;
– Công văn số 250/TANDTC-PC ngày 28/4/2026 của Tòa án nhân dân tối cao về giải đáp một số vướng mắc trong công tác xét xử.
Câu hỏi thường gặp
(1) KHÔNG CÓ SỔ ĐỎ CÓ KHỞI KIỆN THỪA KẾ ĐƯỢC KHÔNG?
Có. Việc không giữ Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất không làm mất quyền khởi kiện. Người khởi kiện có thể đề nghị Tòa án hỗ trợ xác minh hoặc thu thập chứng cứ.
(2) TÒA ÁN CÓ ĐƯỢC YÊU CẦU PHẢI CÓ GIẤY TỜ TÀI SẢN MỚI THỤ LÝ KHÔNG?
Không. Nếu đơn khởi kiện đáp ứng điều kiện theo Bộ luật Tố tụng dân sự thì Tòa án vẫn phải xem xét thụ lý vụ án.
(3) CHƯA XÁC ĐỊNH ĐƯỢC TOÀN BỘ DI SẢN CÓ KHỞI KIỆN ĐƯỢC KHÔNG?
Có. Việc xác định đầy đủ di sản có thể được thực hiện trong quá trình giải quyết vụ án thông qua hoạt động xác minh, thu thập chứng cứ.
(4) NẾU KHÔNG CHỨNG MINH ĐƯỢC DI SẢN THÌ SAO?
Trong trường hợp không chứng minh được yêu cầu khởi kiện là có căn cứ, Tòa án có thể không chấp nhận yêu cầu của người khởi kiện theo quy định pháp luật.
Kết luận
Người khởi kiện chưa cung cấp được tài liệu, chứng cứ chứng minh người chết có để lại tài sản không thuộc trường hợp chưa đủ điều kiện khởi kiện theo điểm b khoản 1 Điều 192 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015.
Do đó, Tòa án không được trả lại đơn khởi kiện chỉ vì lý do chưa có tài liệu chứng minh di sản tại thời điểm nộp đơn, mà vẫn phải xem xét thụ lý vụ án theo quy định.
Tuy nhiên, trong quá trình giải quyết vụ án, người khởi kiện vẫn có nghĩa vụ cung cấp chứng cứ, chứng minh cho yêu cầu của mình. Việc chuẩn bị hồ sơ đầy đủ và có phương án thu thập chứng cứ phù hợp sẽ giúp bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người khởi kiện trong các tranh chấp thừa kế.
BẠN ĐANG CẦN HỖ TRỢ PHÁP LÝ?
Mọi thông tin trong bài viết đều được tham vấn chuyên môn bởi Luật sư Trần Duy Huy. Nếu bạn đang gặp vướng mắc về đất đai, ly hôn – quyền nuôi con hoặc các vụ án hình sự, hãy liên hệ ngay để được hỗ trợ kịp thời:
LUẬT SƯ TRẦN DUY HUY
Hotline: 0369151515
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Gò Vấp, Hồ Chí Minh