Tin người thân bị công an bắt giữ thường đến đột ngột. Gia đình hoang mang, không biết người đó đang ở đâu, vì tội gì, có được gặp không, phải làm gì trước. Trong lúc hoảng loạn, nhiều người dễ mắc sai lầm hoặc rơi vào bẫy của những kẻ hứa “lo được vụ việc”.
Bài viết giúp gia đình nắm các quyền cơ bản và trình tự nên làm trong giai đoạn đầu của tố tụng hình sự.
Lưu ý: Đây là thông tin pháp lý chung. Gia đình không nên tự ý can thiệp vào quá trình điều tra, tác động nhân chứng hay tiếp cận hồ sơ trái phép.
1. HIỂU ĐÚNG TÌNH TRẠNG PHÁP LÝ CỦA NGƯỜI THÂN
Trước khi làm gì, cần biết người thân đang ở giai đoạn nào, vì quyền và thủ tục khác nhau:
| Tình trạng | Ý nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bị giữ trong trường hợp khẩn cấp / bị bắt quả tang | Bị giữ ban đầu khi có căn cứ khẩn cấp hoặc phạm tội quả tang | Cơ quan có thẩm quyền phải xử lý và ra quyết định trong thời hạn luật định |
| Tạm giữ | Biện pháp ngăn chặn ngắn hạn | Thời hạn tạm giữ không quá 03 ngày, có thể gia hạn tối đa hai lần, mỗi lần không quá 03 ngày |
| Bị can | Người đã bị quyết định khởi tố bị can | Có thể bị áp dụng biện pháp ngăn chặn như tạm giam, bảo lĩnh, cấm đi khỏi nơi cư trú |
| Tạm giam | Giam giữ trong giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử | Có thời hạn, có thể được gia hạn theo luật |
| Bị cáo | Người đã bị truy tố, Tòa án đưa ra xét xử | Có quyền như bị can và các quyền tại phiên tòa |
Việc đầu tiên: xác định rõ người thân đang bị giữ ở đâu, theo quyết định nào, về tội gì. Gia đình nên yêu cầu cơ quan thông báo, và giữ lại mọi văn bản được giao.
2. QUYỀN ĐƯỢC THÔNG BÁO CHO GIA ĐÌNH
Theo Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) 2015, khi bắt, tạm giữ, tạm giam, cơ quan có thẩm quyền có trách nhiệm thông báo cho gia đình (hoặc người thân thích) của người bị bắt. Thông thường, việc thông báo phải thực hiện trong thời hạn 24 giờ kể từ khi bắt hoặc nhận người bị bắt, trừ trường hợp việc thông báo có thể gây khó khăn cho điều tra.
Gia đình nên:
- Ghi nhận thông tin cán bộ, đơn vị liên hệ, số điện thoại, thời gian.
- Yêu cầu giấy tờ: quyết định giữ người, lệnh bắt, quyết định tạm giữ, lệnh tạm giam, quyết định khởi tố (nếu đã có).
- Không tự ý đến tận nơi làm ồn, đe dọa hoặc cố vào khu vực nghiêm cấm.
3. QUYỀN MỜI LUẬT SƯ BÀO CHỮA
3.1. AI CÓ QUYỀN MỜI LUẬT SƯ?
Theo BLTTHS 2015, người bào chữa có thể do người bị buộc tội, người đại diện hoặc người thân thích của họ nhờ. Nghĩa là gia đình hoàn toàn có quyền chủ động mời luật sư cho người thân, không cần chờ người đó yêu cầu.
Người bào chữa có thể là:
- Luật sư (phổ biến nhất).
- Người đại diện hợp pháp của người bị buộc tội (cha mẹ, người giám hộ khi bị can là người dưới 18 tuổi hoặc người có nhược điểm về thể chất, tâm thần).
- Bào chữa viên nhân dân.
- Trợ giúp viên pháp lý, trong trường hợp thuộc diện được trợ giúp pháp lý.
3.2. THỜI ĐIỂM NÊN MỜI
Càng sớm càng tốt, kể cả ở giai đoạn tạm giữ hoặc khi người thân mới bị mời làm việc. Giai đoạn đầu quyết định rất nhiều: lời khai ban đầu, biện pháp ngăn chặn, cách xác định tội danh.
3.3. TRƯỜNG HỢP BẮT BUỘC CÓ NGƯỜI BÀO CHỮA
Theo Điều 76 BLTTHS 2015 (cần đối chiếu nguyên văn), cơ quan tiến hành tố tụng phải chỉ định người bào chữanếu người bị buộc tội không tự mời, trong các trường hợp như:
- Bị can, bị cáo về tội có mức cao nhất của khung hình phạt là 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình.
- Người dưới 18 tuổi.
- Người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần.
Với các vụ án nghiêm trọng như án mạng, trường hợp thứ nhất rất thường gặp. Tuy nhiên, gia đình vẫn có quyền chọn luật sư mà mình tin tưởng thay vì chờ chỉ định.
3.4. THỦ TỤC ĐỂ LUẬT SƯ THAM GIA
Luật sư thường cần:
- Giấy yêu cầu luật sư hoặc hợp đồng dịch vụ pháp lý, có chữ ký của người thân hoặc người nhờ.
- Thẻ luật sư, giấy đăng ký bào chữa gửi cơ quan đang thụ lý vụ việc.
- Nhận giấy chứng nhận người bào chữa trong thời hạn luật quy định.
Gia đình nên cung cấp cho luật sư: họ tên, ngày sinh, nơi giam giữ, cơ quan thụ lý, các văn bản đã nhận, và thông tin hoàn cảnh sự việc một cách trung thực.
3.5. LUẬT SƯ BÀO CHỮA LÀM ĐƯỢC GÌ?
Tùy từng giai đoạn tố tụng, luật sư có các quyền như:
- Gặp người bị tạm giữ, tạm giam theo quy định để tư vấn pháp luật.
- Có mặt khi lấy lời khai, hỏi cung (tùy giai đoạn và trường hợp theo luật).
- Đọc, ghi chép, sao chép tài liệu có trong hồ sơ vụ án liên quan đến việc bào chữa.
- Thu thập chứng cứ, đề nghị giám định, kiến nghị thay đổi biện pháp ngăn chặn.
- Khiếu nại các quyết định, hành vi tố tụng nếu cho rằng trái pháp luật.
- Tham gia phiên tòa, bào chữa, tranh luận.
Lưu ý: chỉ người bào chữa mới có quyền nghiên cứu hồ sơ. Gia đình không có quyền xem hồ sơ vụ án.
4. QUYỀN THĂM GẶP NGƯỜI BỊ TẠM GIỮ, TẠM GIAM
4.1. THĂM GẶP THÂN NHÂN
Theo Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam 2015, người bị tạm giữ, tạm giam được gặp thân nhân theo quy định. Một số nguyên tắc chung:
- Cần được cơ quan có thẩm quyền cho phép (cơ quan đang thụ lý vụ án hoặc cơ quan quản lý nơi giam giữ).
- Số lần và thời gian bị hạn chế. Người bị tạm giam thường được gặp khoảng một lần mỗi tháng, mỗi lần tối đa khoảng 1 giờ 30 phút; người bị tạm giữ có số lần gặp hạn chế hơn. Có thể có điều chỉnh tùy quy định hiện hành và tình huống cụ thể.
- Nội dung gặp phải tuân thủ quy định, không trao đổi thông tin liên quan đến vụ án theo hướng gây ảnh hưởng điều tra.
- Một số trường hợp có thể tạm thời bị hạn chế gặp nếu việc gặp ảnh hưởng đến điều tra, an ninh, trật tự.
Thủ tục thường gặp: nộp giấy tờ tùy thân, giấy tờ chứng minh quan hệ (hộ khẩu, giấy khai sinh, giấy đăng ký kết hôn hoặc xác nhận cư trú), đơn đề nghị gặp, sau đó chờ duyệt. Hãy gọi hoặc đến trực tiếp nhà tạm giữ, trại tạm giam để hỏi thủ tục chính xác, vì có thể khác nhau theo từng nơi.
4.2. GẶP LUẬT SƯ KHÁC GẶP THÂN NHÂN
Việc luật sư gặp người bị tạm giữ, tạm giam là quyền tố tụng của người bào chữa, không bị hạn chế như việc thân nhân thăm gặp, và được tổ chức theo thủ tục riêng. Đây là lý do mời luật sư sớm giúp gia đình nắm được thông tin về tình trạng và tâm lý của người thân thông qua luật sư.
5. GỬI ĐỒ, GỬI TIỀN, GỬI THƯ CHO NGƯỜI BỊ TẠM GIỮ, TẠM GIAM
Thân nhân thường được gửi một số đồ dùng cần thiết như quần áo, đồ dùng cá nhân, thực phẩm, thuốc, tiền để mua nhu yếu phẩm. Một số nguyên tắc chung:
- Có giới hạn về chủng loại, số lượng, tần suất. Hãy hỏi nhà tạm giữ, trại tạm giam về danh mục đồ được phép và khối lượng tối đa.
- Đồ bị cấm: vũ khí, chất kích thích, ma túy, đồ có thể dùng làm hung khí, thiết bị liên lạc, tài liệu trái phép và các vật cấm khác. Tuyệt đối không giấu vật cấm trong đồ gửi vì gia đình có thể bị xử lý.
- Thuốc men: thuốc điều trị bệnh cần có xác nhận y tế và phải qua kiểm tra, vì bản thân việc đưa thuốc vào có quy trình riêng.
- Tiền: thường được gửi vào tài khoản hoặc sổ lưu ký để người bị giam mua đồ theo danh mục tại nơi giam giữ, không giao tiền mặt trực tiếp.
- Thư từ có thể bị kiểm tra theo quy định.
Mỗi cơ sở có thể có thủ tục và giờ làm việc riêng. Gia đình nên hỏi trực tiếp trước khi chuẩn bị đồ.
6. BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN THAY THẾ TẠM GIAM: BẢO LĨNH VÀ ĐẶT TIỀN
Nếu hoàn cảnh phù hợp, người thân có thể đề nghị thay đổi biện pháp ngăn chặn thông qua luật sư:
- Bảo lĩnh (Điều 121 BLTTHS 2015): người đủ điều kiện (từ đủ 18 tuổi, nhân thân tốt, có khả năng quản lý) cam đoan giám sát bị can, bị cáo và bảo đảm họ có mặt khi được triệu tập.
- Đặt tiền để bảo đảm (Điều 122 BLTTHS 2015): đặt một khoản tiền, tài sản có giá trị để bảo đảm việc có mặt.
Các biện pháp này không được áp dụng với mọi vụ án. Với tội đặc biệt nghiêm trọng, như giết người, khả năng được thay thế tạm giam thường rất thấp. Việc có được chấp nhận hay không phụ thuộc tính chất tội phạm, nhân thân, nguy cơ bỏ trốn, cản trở điều tra.
7. GIA ĐÌNH CÓ THỂ HỖ TRỢ GÌ CHO VIỆC BÀO CHỮA?
Những việc hợp pháp và hữu ích mà gia đình có thể làm:
- Thu thập giấy tờ nhân thân: xác nhận địa phương về nhân thân, hoàn cảnh gia đình, bằng khen, quá trình công tác, học tập.
- Hồ sơ sức khỏe: nếu người thân có bệnh lý hoặc vấn đề tâm thần, cung cấp hồ sơ khám, bệnh án đầy đủ cho luật sư.
- Cung cấp thông tin trung thực cho luật sư về diễn biến, nhân chứng, mâu thuẫn.
- Bồi thường, khắc phục hậu quả (nếu có điều kiện, có tư vấn của luật sư): đây có thể là tình tiết giảm nhẹ (xem bài về tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự).
- Xin ý kiến người bị hại về việc bồi thường, có biên bản rõ ràng.
Điều không nên làm:
- Liên hệ nhân chứng để nhờ họ khai theo ý mình, hoặc đe dọa, mua chuộc họ.
- Hủy, giấu, sửa chứng cứ (điện thoại, tin nhắn, camera, vật chứng).
- Tự ý đưa tiền, quà cho cán bộ để “nhờ giúp đỡ”.
- Đăng thông tin, hình ảnh vụ án lên mạng để “kêu oan” khi chưa nắm rõ pháp luật, vì có thể gây bất lợi cho người thân hoặc vi phạm pháp luật.
8. CẢNH GIÁC LỪA ĐẢO “CHẠY ÁN”, “LO VỤ VIỆC”
Gia đình có người thân bị bắt là đối tượng bị nhắm tới của các chiêu lừa. Hãy đề phòng khi có người:
- Cam kết “lo được vụ việc”, “chạy án”, “xin tại ngoại chắc chắn” và đòi một khoản tiền lớn.
- Tự xưng có quan hệ với cán bộ điều tra, kiểm sát, tòa án.
- Yêu cầu bạn chuyển tiền gấp vào tài khoản cá nhân, không có hợp đồng, hóa đơn.
- Đề nghị giữ bí mật với luật sư, với gia đình.
Pháp luật không có cơ chế “chạy án” hợp pháp. Việc đưa tiền để can thiệp vào vụ án có thể khiến bạn bị xử lý về hành vi đưa hối lộ hoặc bị lừa mất tiền mà người thân vẫn không được lợi gì. Chỉ luật sư hành nghề mới có quyền tham gia bào chữa trong tố tụng, với hợp đồng dịch vụ, phí rõ ràng và giấy tờ hợp lệ.
9. CÂU HỎI THƯỜNG GẶP
Công an bắt người thân mà không báo cho gia đình thì có đúng luật không?
Về nguyên tắc, cơ quan có thẩm quyền phải thông báo cho gia đình trong thời hạn quy định, trừ trường hợp việc thông báo có thể gây khó khăn cho điều tra. Nếu không được thông báo hoặc không rõ người thân ở đâu, gia đình nên liên hệ luật sư để làm việc với cơ quan có thẩm quyền và khiếu nại nếu cần.
Khi nào gia đình được gặp người thân?
Phụ thuộc giai đoạn tố tụng, sự cho phép của cơ quan thụ lý và quy định tại nơi giam giữ. Nên hỏi trực tiếp cơ quan thụ lý và nhà tạm giữ, trại tạm giam.
Gửi đồ được những gì? Có gửi điện thoại được không?
Thường chỉ được gửi các đồ dùng thiết yếu theo danh mục. Thiết bị liên lạc và vật cấm bị cấm. Gia đình cần hỏi quy định cụ thể tại nơi giam giữ.
Có nên tự bồi thường cho nạn nhân khi người thân đang bị điều tra?
Việc bồi thường, khắc phục hậu quả có thể là tình tiết giảm nhẹ, nhưng cần làm đúng cách và có tư vấn của luật sư để tránh bị hiểu là gây áp lực lên bị hại hay nhân chứng.
10. KHI NÀO NÊN THAM VẤN LUẬT SƯ?
Bạn nên liên hệ luật sư ngay khi biết người thân bị mời làm việc, bị bắt giữ hoặc tạm giam, đặc biệt khi:
- Gia đình không biết người thân đang ở đâu hoặc không nhận được thông báo.
- Người thân bị khởi tố, tạm giữ, tạm giam về tội nghiêm trọng.
- Bạn cần làm thủ tục mời luật sư, đăng ký bào chữa, đề nghị gặp người bị giam.
- Bạn muốn đề nghị thay đổi biện pháp ngăn chặn (bảo lĩnh, đặt tiền).
- Bạn nghi ngờ bị lừa bởi người hứa “chạy án”.
- Bạn cần hỗ trợ thu thập chứng cứ nhân thân, bồi thường, khắc phục hậu quả.
Mọi thông tin trong bài viết đều được tham vấn chuyên môn bởi Luật sư Trần Duy Huy. Nếu bạn đang gặp vướng mắc về đất đai, di chúc – thừa kế, ly hôn – quyền nuôi con hoặc các vụ án hình sự, hãy liên hệ ngay để được hỗ trợ kịp thời:
LUẬT SƯ TRẦN DUY HUY
Hotline: 0369151515
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Gò Vấp, Hồ Chí Minh
