Tài sản trong di chúc đã bán khi người lập di chúc còn sống thì phần di chúc nói về tài sản đó không còn hiệu lực, vì vào thời điểm mở thừa kế tài sản ấy không còn để chia. Các phần khác của di chúc vẫn có hiệu lực bình thường. Đây là nội dung khoản 3 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015.
Câu hỏi này tôi gặp khá thường xuyên khi tư vấn cho các gia đình ở TP.HCM và Đồng Nai: cha mẹ lập di chúc cho con căn nhà, vài năm sau bán nhà để mua chỗ ở khác hoặc lấy tiền chữa bệnh. Dưới đây tôi phân tích hiệu lực của di chúc, cách xử lý tiền bán và tài sản mua mới, cùng những việc nên làm để tránh tranh chấp. Nếu gia đình cần soạn lại hoặc giải quyết tranh chấp, bạn có thể tham khảo dịch vụ luật sư tư vấn di chúc.
Tài sản trong di chúc đã bán thì di chúc có hiệu lực không?
Di chúc chỉ có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế, tức là lúc người lập di chúc qua đời. Trước thời điểm đó, di chúc chưa tạo ra quyền gì cho người được nhận. Vì vậy, pháp luật xét tài sản còn hay mất vào lúc người lập di chúc chết, không phải lúc viết di chúc.
Theo khoản 3 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc không có hiệu lực nếu di sản để lại cho người thừa kế không còn vào thời điểm mở thừa kế. Nếu di sản chỉ còn một phần thì phần di chúc liên quan đến phần còn lại vẫn có hiệu lực.
Nói cách khác, việc bán một tài sản không làm cả bản di chúc mất giá trị. Ví dụ: ông T. lập di chúc để căn nhà cho con trai, mảnh vườn cho con gái và sổ tiết kiệm cho vợ. Sau đó ông bán căn nhà. Khi ông mất, phần di chúc về căn nhà không còn hiệu lực, còn mảnh vườn và sổ tiết kiệm vẫn chia đúng theo di chúc.
Người lập di chúc có quyền bán tài sản đã ghi trong di chúc không?
Có. Người lập di chúc vẫn là chủ sở hữu tài sản cho đến khi qua đời, nên có đầy đủ quyền bán, tặng cho, thế chấp hay cho thuê. Người được ghi tên trong di chúc không có quyền ngăn cản, cũng không cần ký đồng ý.
Ngoài ra, Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép người lập di chúc sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc bất cứ lúc nào. Bạn có thể đọc thêm bài sửa di chúc đã lập để biết bản nào có hiệu lực khi có nhiều bản.
Lưu ý: nếu tài sản là tài sản chung của vợ chồng, việc bán vẫn phải tuân theo quy định về định đoạt tài sản chung, thường cần sự đồng ý của người còn lại. Đây là điều kiện của hợp đồng mua bán, không liên quan đến di chúc.
Tiền bán tài sản và tài sản mua mới được chia thế nào?
Đây là điểm gây tranh chấp nhiều nhất. Khi căn nhà đã bán, người được di chúc chỉ định nhận căn nhà thường cho rằng mình được nhận số tiền bán nhà hoặc căn nhà mua bằng tiền đó. Tuy nhiên, di chúc định đoạt một tài sản cụ thể; tài sản đó không còn thì phần định đoạt ấy cũng không còn.
Vì vậy, trong đa số trường hợp, tiền bán nhà còn lại hoặc tài sản mua mới sẽ được chia theo pháp luật, trừ khi di chúc có điều khoản khác bao quát được chúng. Phần di sản không được định đoạt trong di chúc hoặc liên quan đến phần di chúc không có hiệu lực được chia theo pháp luật (Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015), cho những người thuộc hàng thừa kế theo thứ tự tại Điều 651.
Một số di chúc có câu như “toàn bộ tài sản còn lại của tôi để cho…”. Khi đó, tiền bán nhà hoặc tài sản mua mới có thể rơi vào điều khoản này. Tòa án sẽ xem xét câu chữ cụ thể và ý chí của người lập di chúc, nên kết quả tùy từng bản di chúc.
Một số tình huống thường gặp
Chỉ bán một phần tài sản
Ví dụ di chúc để lại thửa đất 300 m², người lập di chúc đã tách bán 100 m². Phần di chúc về 200 m² còn lại vẫn có hiệu lực, người được chỉ định nhận phần này. Phần đã bán không còn là di sản.
Tài sản đã tặng cho người khác
Tặng cho có hiệu lực khi người lập di chúc còn sống thì tài sản đã thuộc về người nhận tặng. Phần di chúc về tài sản đó không còn hiệu lực, giống như trường hợp bán.
Đất bị Nhà nước thu hồi, đã nhận tiền bồi thường
Khi đất ghi trong di chúc bị thu hồi trước lúc người lập di chúc qua đời, quyền sử dụng đất không còn. Tiền bồi thường đã nhận là tài sản khác; việc chia khoản này theo di chúc hay theo pháp luật phụ thuộc nội dung di chúc và có thể phải nhờ Tòa án xem xét nếu các bên không thống nhất.
Hợp đồng mua bán chưa hoàn tất khi người lập di chúc qua đời
Nếu đã ký hợp đồng, nhận cọc nhưng chưa sang tên, tài sản về mặt pháp lý vẫn có thể còn là di sản, kèm theo nghĩa vụ phải thực hiện hợp đồng với người mua. Trường hợp này khá phức tạp, những người thừa kế nên được tư vấn trước khi khai nhận di sản.
Nên làm gì sau khi bán tài sản đã ghi trong di chúc?
Cách an toàn là cập nhật lại di chúc ngay sau khi tài sản thay đổi. Một bản di chúc phản ánh đúng tài sản hiện có giúp con cháu tránh phải tranh luận về ý chí của người đã mất.
- Lập di chúc mới thay thế, ghi rõ tài sản mua mới hoặc khoản tiền bán được để lại cho ai.
- Nếu muốn giữ ý định cũ, ghi rõ “số tiền bán căn nhà… hoặc tài sản mua bằng số tiền này” để lại cho người đã chỉ định.
- Ưu tiên công chứng hoặc chứng thực di chúc mới để hạn chế tranh chấp về hình thức.
- Lưu giữ hợp đồng mua bán, chứng từ chuyển tiền để chứng minh nguồn gốc tài sản mới.
Di chúc không tự hết hạn theo thời gian; điều làm nó “lỗi thời” chính là việc tài sản thay đổi. Bạn có thể xem thêm bài di chúc lập lâu năm có còn hiệu lực và bài di chúc đánh máy có hợp pháp không trước khi soạn lại.
Câu hỏi thường gặp
Người được di chúc cho nhà có đòi được tiền bán nhà không?
Thường là không, nếu di chúc chỉ ghi căn nhà cụ thể. Phần di chúc về căn nhà không còn hiệu lực theo khoản 3 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015, số tiền còn lại được chia theo các điều khoản khác của di chúc hoặc theo pháp luật.
Bán một tài sản có làm cả bản di chúc vô hiệu không?
Không. Chỉ phần di chúc liên quan đến tài sản đã bán không còn hiệu lực. Các phần định đoạt tài sản khác vẫn được thực hiện bình thường.
Có cần báo cho người thừa kế biết khi bán tài sản trong di chúc?
Không bắt buộc. Người lập di chúc là chủ sở hữu nên tự quyết định việc bán. Tuy vậy, trao đổi với gia đình và lập lại di chúc sẽ giúp hạn chế hiểu lầm sau này.
Con chưa thành niên có được hưởng gì khi tài sản trong di chúc đã bán?
Tùy trường hợp. Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng, con thành niên mất khả năng lao động vẫn được hưởng ít nhất hai phần ba suất thừa kế theo pháp luật, kể cả khi di chúc không cho hoặc cho ít hơn, trừ khi họ từ chối nhận hoặc không có quyền hưởng di sản.
Luật sư hỗ trợ lập lại di chúc và giải quyết tranh chấp
Tài sản trong di chúc đã bán không làm mất toàn bộ di chúc, nhưng để lại khoảng trống dễ gây tranh chấp giữa các con. Cách hạn chế rủi ro là cập nhật di chúc theo tài sản thực tế và ghi rõ ý chí với tài sản mua mới.
Tôi, Luật sư Trần Duy Huy (Đoàn Luật sư TP Đồng Nai), hỗ trợ rà soát và soạn lại di chúc, cũng như tham gia giải quyết tranh chấp thừa kế tại TP.HCM, Đồng Nai và Tây Ninh. Xem thêm dịch vụ luật sư tư vấn di chúc hoặc liên hệ hotline/Zalo 0369 15 15 15. Văn phòng: Công ty Luật TNHH Luật sư Tối Thượng (VN-LAW.VN), 286 Nguyễn Oanh, Gò Vấp, TP.HCM.