Nhiều người cho rằng “chưa ai bị thương, chưa mất gì thì chưa phạm tội”. Quan niệm này không hoàn toàn đúng. Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015 ghi nhận các giai đoạn thực hiện tội phạm: chuẩn bị, chưa đạt và hoàn thành. Ở những giai đoạn đầu, trách nhiệm hình sự có thể đã phát sinh, dù mức độ và phạm vi khác nhau.
1. CÁC GIAI ĐOẠN THỰC HIỆN TỘI PHẠM
Một hành vi phạm tội cố ý thường đi qua các giai đoạn:
| Giai đoạn | Nội dung | Căn cứ |
|---|---|---|
| Hình thành ý định | Chỉ là suy nghĩ, ý định trong đầu | Không bị xử lý hình sự |
| Chuẩn bị phạm tội | Tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện hoặc tạo điều kiện | Điều 14 BLHS 2015 |
| Phạm tội chưa đạt | Đã bắt tay thực hiện nhưng không thực hiện được đến cùng vì nguyên nhân ngoài ý muốn | Điều 15 BLHS 2015 |
| Tội phạm hoàn thành | Hành vi đã đủ các yếu tố cấu thành tội phạm | Các điều luật về từng tội |
Ý nghĩ, ý định chưa thể hiện ra thành hành vi không bị xử lý hình sự. Việc xử lý chỉ bắt đầu khi có hành vi cụ thể.
2. CHUẨN BỊ PHẠM TỘI (ĐIỀU 14 BLHS 2015)
2.1. KHÁI NIỆM
Chuẩn bị phạm tội là hành vi tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện hoặc tạo ra những điều kiện khác để thực hiện tội phạm. Ngoài ra, việc thành lập, tham gia nhóm tội phạm cũng được xem là chuẩn bị phạm tội, trừ một số trường hợp luật quy định riêng.
Ví dụ thường gặp:
- Mua dao, vũ khí nhằm mục đích giết người.
- Theo dõi, nắm lịch sinh hoạt của nạn nhân để chuẩn bị tấn công.
- Rủ rê người khác cùng thực hiện, phân công vai trò.
- Tìm hiểu địa hình, chuẩn bị phương tiện để cướp tài sản.
2.2. KHÔNG PHẢI CHUẨN BỊ PHẠM TỘI NÀO CŨNG BỊ XỬ LÝ HÌNH SỰ
Đây là điểm rất quan trọng. Theo BLHS 2015, chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi chuẩn bị phạm tội đối với những tội đặc biệt nghiêm trọng hoặc thuộc danh sách các tội được luật liệt kê tại khoản 2 Điều 14 (trong đó có các tội xâm phạm tính mạng nghiêm trọng như giết người, cướp tài sản và một số tội khác). Với các tội ít nghiêm trọng hơn, hành vi chuẩn bị thường không bị truy cứu.
Vì vậy, việc mua một con dao hay chuẩn bị công cụ không đương nhiên bị xử lý hình sự. Cơ quan tiến hành tố tụng sẽ xem xét:
- Mục đích của việc chuẩn bị (có nhằm thực hiện một tội danh cụ thể không).
- Tội danh mà người đó định thực hiện có thuộc diện luật cho phép xử lý ở giai đoạn chuẩn bị không.
- Chứng cứ chứng minh ý định (lời khai, tin nhắn, kế hoạch, lời nói trước đó).
2.3. CHUẨN BỊ KHÁC VỚI “BÀN BẠC, NÓI ĐÙA”
Lời đe dọa, nói đùa, “nói cho hả giận” mà không kèm hành vi tìm công cụ hay tạo điều kiện thực tế thì khó cấu thành chuẩn bị phạm tội. Tuy nhiên, lời đe dọa có thể cấu thành một tội khác (ví dụ tội đe dọa giết người) nếu thỏa các điều kiện riêng.
3. PHẠM TỘI CHƯA ĐẠT (ĐIỀU 15 BLHS 2015)
3.1. KHÁI NIỆM
Phạm tội chưa đạt là hành vi cố ý thực hiện tội phạm nhưng không thực hiện được đến cùng vì nguyên nhân ngoài ý muốn của người phạm tội. Người phạm tội chưa đạt phải chịu trách nhiệm hình sự về tội định thực hiện.
Cần đủ hai yếu tố cùng lúc:
- Đã bắt tay thực hiện hành vi phạm tội (khác với chuẩn bị).
- Không đạt kết quả vì nguyên nhân khách quan, không phải do người đó tự dừng.
3.2. HAI DẠNG PHẠM TỘI CHƯA ĐẠT
- Chưa hoàn thành: người phạm tội chưa thực hiện hết các hành vi cần thiết thì bị ngăn lại. Ví dụ vừa rút dao thì bị người khác giữ lại.
- Đã hoàn thành: người phạm tội đã làm hết những gì có thể nhưng hậu quả không xảy ra. Ví dụ đâm nhiều nhát nhưng nạn nhân được cấp cứu kịp.
3.3. NGUYÊN NHÂN NGOÀI Ý MUỐN LÀ GÌ?
Những nguyên nhân khách quan như: bị người khác ngăn cản, nạn nhân chống cự hoặc bỏ chạy được, công cụ hỏng, bị bắt giữ tại chỗ, nạn nhân được cứu chữa kịp thời, hoặc người phạm tội nhầm lẫn đối tượng, phương tiện.
4. TỰ Ý NỬA CHỪNG CHẤM DỨT VIỆC PHẠM TỘI (ĐIỀU 16 BLHS 2015)
Đây là điểm khác biệt quan trọng so với phạm tội chưa đạt. Theo Điều 16 BLHS 2015, người tự mình không thực hiện tội phạm đến cùng, tuy không có gì ngăn cản, thì được miễn trách nhiệm hình sự về tội định phạm.
Điều kiện để được coi là “tự ý nửa chừng”:
- Việc dừng lại là tự nguyện, xuất phát từ ý chí của chính người đó.
- Việc dừng lại là dứt khoát, triệt để, không phải tạm hoãn để chờ cơ hội khác.
- Thực tế vẫn còn khả năng tiếp tục thực hiện tội phạm. Nếu bị ngăn cản hoặc không thể tiếp tục thì không phải tự ý nửa chừng.
Lưu ý: nếu hành vi đã thực hiện trước khi dừng đã đủ yếu tố cấu thành một tội khác, người đó vẫn phải chịu trách nhiệm về tội đó. Ví dụ định giết người, dừng lại giữa chừng nhưng đã gây thương tích nặng thì có thể bị xem xét về tội cố ý gây thương tích.
5. CÁCH PHÂN BIỆT CÁC GIAI ĐOẠN: BẢNG TÓM TẮT
| Tiêu chí | Chuẩn bị phạm tội | Phạm tội chưa đạt | Tự ý nửa chừng | Tội phạm hoàn thành |
|---|---|---|---|---|
| Hành vi | Sửa soạn, tìm kiếm điều kiện | Đã bắt tay thực hiện | Đã bắt tay nhưng tự dừng | Đủ yếu tố cấu thành |
| Lý do dừng | Chưa thực hiện | Ngoài ý muốn | Tự nguyện | Không có |
| Trách nhiệm hình sự | Chỉ với một số tội nhất định | Có, theo tội định thực hiện | Miễn (trừ khi hành vi đã cấu thành tội khác) | Có |
| Mức xử lý | Nhẹ hơn | Nhẹ hơn tội hoàn thành | Miễn TNHS về tội định phạm | Theo khung hình phạt |
6. VÍ DỤ: “GIẾT NGƯỜI CHƯA ĐẠT” VÀ “CỐ Ý GÂY THƯƠNG TÍCH”
Một trong những vấn đề khó nhất trong thực tiễn là phân biệt giết người chưa đạt với cố ý gây thương tích, vì cả hai đều có thể để lại thương tích cho nạn nhân. Điểm quyết định là ý thức chủ quan của người thực hiện: họ có mong muốn hoặc chấp nhận việc nạn nhân chết hay chỉ muốn gây thương tích.
Theo thực tiễn, cơ quan tiến hành tố tụng thường dựa vào các yếu tố khách quan để suy ra ý thức chủ quan:
- Công cụ, phương tiện sử dụng (dao nhọn, súng, hung khí nguy hiểm).
- Vị trí tấn công (vùng trọng yếu như đầu, cổ, ngực, bụng).
- Số lần, cường độ tấn công.
- Diễn biến trước, trong và sau khi thực hiện hành vi, lời nói, thái độ, việc có tiếp tục hay dừng lại.
- Mối quan hệ, mâu thuẫn giữa các bên.
- Nguyên nhân dừng lại: do bị ngăn cản hay tự dừng.
Không có công thức cố định, và kết luận phụ thuộc rất nhiều vào chứng cứ cụ thể của từng vụ án. Đây là lý do việc bảo vệ chứng cứ và có luật sư sớm rất quan trọng.
7. NGUYÊN TẮC QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT
Theo Điều 57 BLHS 2015, hình phạt cho hành vi chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt được quyết định theo các điều luật của tội phạm tương ứng, nhưng có xét đến:
- Tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi.
- Mức độ thực hiện ý định phạm tội.
- Những tình tiết khiến tội phạm không thực hiện được đến cùng.
Nhìn chung, hình phạt cho giai đoạn chuẩn bị và chưa đạt nhẹ hơn so với tội phạm hoàn thành. Bên cạnh đó, người phạm tội còn có thể được xem xét các tình tiết giảm nhẹ khác (xem bài về tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự).
Quy định chi tiết về cách áp dụng khung hình phạt (ví dụ giới hạn mức phạt đối với chuẩn bị hay chưa đạt đối với các tội có hình phạt tù chung thân hoặc tử hình) cần được đối chiếu với nguyên văn Điều 57 và các sửa đổi, bổ sung hiện hành (bao gồm Luật số 86/2025/QH15, có hiệu lực từ 01/7/2026).
8. ĐỒNG PHẠM VÀ CÁC VAI TRÒ TRONG GIAI ĐOẠN CHUẨN BỊ
Những người cùng bàn bạc, phân công, chuẩn bị công cụ có thể bị xem xét là đồng phạm, ngay cả khi họ không trực tiếp thực hiện hành vi cuối cùng. Vai trò có thể là:
- Người tổ chức (chủ mưu, chỉ huy).
- Người thực hành (trực tiếp thực hiện).
- Người xúi giục (kích động người khác).
- Người giúp sức (cung cấp công cụ, thông tin, tạo điều kiện).
Cần lưu ý khoảng cách giữa hỗ trợ hợp pháp và giúp sức cho tội phạm: nếu bạn biết rõ mục đích của người nhờ mà vẫn cung cấp công cụ hoặc thông tin, bạn có thể bị liên đới.
9. CÂU HỎI THƯỜNG GẶP
Mua dao mà chưa làm gì thì có phạm tội không?
Không đương nhiên. Phải xem mục đích, tội định thực hiện và chứng cứ. Chỉ một số tội nhất định mới bị xử lý ở giai đoạn chuẩn bị.
Phạm tội chưa đạt có bị đi tù không?
Có thể. Người phạm tội chưa đạt chịu trách nhiệm hình sự về tội định thực hiện, nhưng hình phạt thường nhẹ hơn tội hoàn thành.
Tôi đã định làm nhưng tự dừng lại thì sao?
Nếu việc dừng là tự nguyện, dứt khoát và còn có thể tiếp tục thì được miễn trách nhiệm về tội định phạm, trừ khi hành vi đã làm cấu thành tội khác.
Nạn nhân không bị thương mà người kia vẫn bị khởi tố được không?
Có thể, nếu có hành vi bắt tay thực hiện tội phạm nhưng không đạt kết quả vì nguyên nhân ngoài ý muốn.
Người giúp sức chuẩn bị nhưng không trực tiếp ra tay có bị xử lý không?
Có thể, với tư cách đồng phạm (người giúp sức), nếu biết rõ mục đích phạm tội và cố ý tạo điều kiện.
10. KHI NÀO NÊN THAM VẤN LUẬT SƯ?
Bạn nên liên hệ luật sư sớm khi:
- Bạn hoặc người thân bị khởi tố, tạm giữ về tội “chưa đạt” hoặc “chuẩn bị phạm tội”.
- Bạn cần phân tích ý thức chủ quan, ranh giới giữa giết người chưa đạt và cố ý gây thương tích.
- Bạn nghi ngờ mình đang bị quy kết đồng phạm dù không trực tiếp thực hiện.
- Bạn là người bị hại hoặc người nhà bị hại và muốn hiểu quyền của mình trong vụ án.
- Bạn cần được tư vấn trước khi làm việc với cơ quan điều tra.
Mọi thông tin trong bài viết đều được tham vấn chuyên môn bởi Luật sư Trần Duy Huy. Nếu bạn đang gặp vướng mắc về đất đai, di chúc – thừa kế, ly hôn – quyền nuôi con hoặc các vụ án hình sự, hãy liên hệ ngay để được hỗ trợ kịp thời:
LUẬT SƯ TRẦN DUY HUY
Hotline: 0369151515
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Gò Vấp, Hồ Chí Minh
