Không ít gia đình chỉ nghĩ đến việc lập di chúc khi người thân đã nằm viện, sức khỏe suy kiệt. Trong hoàn cảnh gấp gáp đó, một bản di chúc viết vội có thể trở thành nguồn cơn tranh chấp kéo dài nhiều năm sau khi người lập qua đời, nếu không đáp ứng đúng điều kiện pháp luật quy định. Hiểu rõ những điều kiện này trước khi đặt bút là cách duy nhất để bảo đảm ý nguyện cuối cùng thực sự được tôn trọng.
1. Khái niệm về di chúc lập tại cơ sở y tế
Di chúc lập tại bệnh viện hoặc cơ sở y tế không phải một loại di chúc riêng biệt về bản chất, mà vẫn phải tuân theo các hình thức di chúc chung theo Bộ luật Dân sự 2015. Điểm đặc thù nằm ở hoàn cảnh lập di chúc: người lập đang điều trị bệnh, có thể bị hạn chế về thể chất, chịu ảnh hưởng của thuốc giảm đau, an thần, hoặc chính bệnh lý có thể tác động đến khả năng nhận thức. Đây là lý do loại di chúc này thường bị xem xét kỹ lưỡng hơn khi có tranh chấp xảy ra, dù về hình thức có thể hoàn toàn hợp pháp.
2. Căn cứ pháp lý
Bộ luật Dân sự 2015 là văn bản điều chỉnh trực tiếp, với điều kiện về người lập di chúc, điều kiện hợp pháp của di chúc, và các hình thức di chúc được quy định xuyên suốt từ Điều 625 đến Điều 639. Riêng đối với người đang điều trị tại bệnh viện, cơ sở chữa bệnh, pháp luật dành một quy định đặc thù công nhận giá trị của di chúc có xác nhận của người phụ trách bệnh viện, cơ sở đó, tương đương với di chúc đã được công chứng, chứng thực. Về thủ tục công chứng tại chỗ, Luật Công chứng 2014 cho phép thực hiện công chứng ngoài trụ sở đối với người già yếu, không thể đi lại hoặc có lý do chính đáng khác, áp dụng trực tiếp cho tình huống công chứng viên đến tận bệnh viện.
3. Điều kiện tiên quyết: người lập phải minh mẫn, sáng suốt
Dù lập di chúc ở đâu, điều kiện bắt buộc không thể thiếu là người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt, hoàn toàn tự nguyện tại thời điểm lập, không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép. Đây chính là điểm dễ bị thách thức nhất đối với di chúc lập tại bệnh viện, bởi tình trạng sức khỏe có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng nhận thức của người bệnh. Cơn đau, thuốc giảm đau liều cao, tình trạng mệt mỏi kéo dài đều có thể khiến một người tuy còn tỉnh táo về hình thức bên ngoài nhưng thực chất không đủ khả năng cân nhắc thấu đáo quyết định của mình.
Chính vì vậy, với di chúc lập trong hoàn cảnh này, việc có thêm căn cứ xác nhận độc lập về tình trạng tỉnh táo tại đúng thời điểm lập di chúc có giá trị bảo vệ rất lớn, dù pháp luật không bắt buộc phải có giấy xác nhận y tế riêng kèm theo di chúc.
4. Các hình thức lập di chúc hợp pháp tại bệnh viện
Hình thức thứ nhất, mời công chứng viên đến tận bệnh viện.
Theo quy định về công chứng ngoài trụ sở, công chứng viên có thể đến bệnh viện để thực hiện thủ tục, quy trình thực hiện tương tự công chứng tại văn phòng, chỉ khác về địa điểm.
Hình thức thứ hai, di chúc có xác nhận của người phụ trách bệnh viện.
Đây là quy định đặc thù dành riêng cho người đang điều trị tại bệnh viện, cơ sở chữa bệnh khác. Di chúc bằng văn bản có xác nhận của người phụ trách bệnh viện, cơ sở đó được pháp luật công nhận giá trị tương đương di chúc đã được công chứng, chứng thực, dù không có sự tham gia của công chứng viên.
Hình thức thứ ba, di chúc miệng trong trường hợp nguy kịch.
Chỉ áp dụng khi tính mạng người bệnh bị đe dọa trực tiếp, không còn kịp lập di chúc bằng văn bản, cần có ít nhất hai người làm chứng, ghi chép lại ngay và phải được chứng thực chữ ký người làm chứng trong một thời hạn ngắn theo quy định, nếu không thực hiện kịp thời di chúc miệng sẽ không còn giá trị.
5. Thủ tục thực hiện khi mời công chứng viên đến bệnh viện
Bước 1: Liên hệ tổ chức hành nghề công chứng, trình bày rõ tình trạng người bệnh.
Nên nêu cụ thể lý do cần công chứng ngoài trụ sở để tổ chức công chứng sắp xếp phù hợp.
Bước 2: Chuẩn bị hồ sơ cần thiết.
Gồm giấy tờ tùy thân của người lập di chúc, giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản dự định định đoạt.
Bước 3: Công chứng viên trực tiếp trao đổi, xác minh với người bệnh.
Nên sắp xếp không gian riêng tư, hạn chế sự có mặt của người có quyền lợi liên quan trong lúc công chứng viên xác minh ý chí.
Bước 4: Soạn thảo, đọc lại nội dung cho người bệnh xác nhận.
Người bệnh ký hoặc điểm chỉ sau khi đã xác nhận nội dung đúng với ý nguyện của mình.
Bước 5: Công chứng viên hoàn tất thủ tục, cấp bản chính di chúc.
Gia đình có thể giữ bản chính hoặc yêu cầu tổ chức công chứng lưu giữ hộ.
6. Thủ tục khi áp dụng hình thức xác nhận của bệnh viện
Trường hợp không kịp mời công chứng viên, gia đình có thể soạn sẵn nội dung di chúc, có người làm chứng theo đúng điều kiện luật định nếu người bệnh không tự viết được, sau đó liên hệ người phụ trách khoa hoặc lãnh đạo bệnh viện để xin xác nhận vào văn bản. Xác nhận này cần thể hiện rõ đã có căn cứ xác nhận tình trạng của người lập di chúc tại thời điểm đó. Di chúc theo hình thức này có giá trị tương đương di chúc đã công chứng, chứng thực, dù trình tự đơn giản hơn so với mời công chứng viên.
7. Những yếu tố làm tăng nguy cơ bị tranh chấp sau này
Di chúc lập tại bệnh viện có nguy cơ bị tranh chấp cao hơn di chúc lập trong điều kiện bình thường, đặc biệt khi: nội dung thay đổi đột ngột so với ý nguyện người bệnh từng thể hiện trước đó; chỉ có một người thân duy nhất túc trực, sắp xếp toàn bộ quá trình lập di chúc; người được hưởng lợi nhiều nhất chính là người đưa công chứng viên hoặc người làm chứng đến; hoặc không có bất kỳ xác nhận y tế nào về tình trạng nhận thức tại thời điểm lập, trong khi hồ sơ bệnh án cho thấy người bệnh đang dùng thuốc ảnh hưởng đến thần kinh.
Khi xảy ra tranh chấp, Tòa án thường phải dựa vào hồ sơ bệnh án, giám định pháp y tâm thần hồi cứu và lời khai nhân chứng để đánh giá lại tình trạng minh mẫn tại thời điểm lập, một quá trình phức tạp, tốn thời gian và không phải lúc nào cũng cho kết quả rõ ràng.
8. Lưu ý thực tiễn để tăng tính vững chắc của di chúc
Nên thực hiện càng sớm càng tốt khi người bệnh còn tỉnh táo, minh mẫn, không nên chờ đến giai đoạn nguy kịch mới tiến hành. Nên xin kèm giấy xác nhận của bác sĩ điều trị về tình trạng tỉnh táo, khả năng nhận thức ngay tại thời điểm lập di chúc, dù đây không phải yêu cầu bắt buộc nhưng là chứng cứ quý giá khi có tranh chấp. Nên ưu tiên có từ hai người làm chứng độc lập trở lên, không có quyền lợi liên quan đến nội dung di chúc. Nên bảo đảm quá trình xác minh ý chí của công chứng viên hoặc người làm chứng diễn ra riêng tư, không có sự tác động, gợi ý từ người có quyền lợi liên quan.
9. Vai trò của luật sư khi gia đình cần lập di chúc khẩn cấp tại bệnh viện
Luật sư tư vấn nhanh chóng hình thức phù hợp với hoàn cảnh thực tế, hỗ trợ soạn thảo nội dung chuẩn xác để tiết kiệm thời gian cho công chứng viên hoặc người làm chứng khi đến bệnh viện. Luật sư cũng tư vấn gia đình thu thập thêm chứng cứ bổ trợ như xác nhận y tế, nhằm củng cố tính vững chắc pháp lý của di chúc, hạn chế tối đa nguy cơ bị tranh chấp sau này.
Câu hỏi thường gặp
Di chúc lập tại bệnh viện có cần công chứng viên trực tiếp đến mới hợp pháp không?
Không bắt buộc. Di chúc có xác nhận của người phụ trách bệnh viện cũng có giá trị tương đương di chúc đã công chứng, chứng thực.
Nếu người bệnh đang thở máy, không nói được thì có lập di chúc được không?
Rất khó khăn. Cần đánh giá khả năng giao tiếp bằng hình thức khác và mức độ tỉnh táo thực sự; nếu không thể biểu đạt ý chí rõ ràng, việc lập di chúc có nguy cơ bị vô hiệu cao.
Di chúc lập tại bệnh viện có cần công chứng lại sau khi bệnh nhân xuất viện không?
Không bắt buộc nếu đã lập hợp pháp. Tuy nhiên nếu người bệnh hồi phục và muốn điều chỉnh nội dung, vẫn có quyền sửa đổi, bổ sung bình thường.
Mọi thông tin trong bài viết đều được tham vấn chuyên môn bởi Luật sư Trần Duy Huy. Nếu bạn đang gặp vướng mắc về đất đai, di chúc – thừa kế, ly hôn – quyền nuôi con hoặc các vụ án hình sự, hãy liên hệ ngay để được hỗ trợ kịp thời:
LUẬT SƯ TRẦN DUY HUY
Hotline: 0369151515
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Gò Vấp, Hồ Chí Minh
