Một hành vi phạm tội xảy ra từ nhiều năm trước vẫn có thể bị xử lý hình sự. Nhưng cũng có những vụ việc đã quá lâu nên người thực hiện hành vi không còn bị truy cứu trách nhiệm hình sự nữa. Ranh giới này do thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự quyết định. Nắm đúng quy định giúp người bị hại biết nên tố giác trong bao lâu, và người bị buộc tội biết quyền lợi của mình.
1. THỜI HIỆU TRUY CỨU TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ LÀ GÌ?
Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự là thời hạn do Bộ luật Hình sự quy định. Khi hết thời hạn đó, người phạm tội không bị truy cứu trách nhiệm hình sự nữa. Quy định này nằm tại Điều 27 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).
Về nguyên tắc, thời hiệu thể hiện quan điểm rằng sau một khoảng thời gian dài, nếu người phạm tội không tái phạm và không trốn tránh pháp luật, việc truy cứu trách nhiệm hình sự không còn cần thiết như ban đầu.
2. THỜI HIỆU BAO NHIÊU NĂM?
Thời hiệu phụ thuộc vào loại tội phạm được phân loại theo tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội:
| Loại tội phạm | Thời hiệu truy cứu |
|---|---|
| Tội phạm ít nghiêm trọng | 05 năm |
| Tội phạm nghiêm trọng | 10 năm |
| Tội phạm rất nghiêm trọng | 15 năm |
| Tội phạm đặc biệt nghiêm trọng | 20 năm |
2.1. CÁCH XÁC ĐỊNH LOẠI TỘI PHẠM
Việc phân loại căn cứ vào mức cao nhất của khung hình phạt mà điều luật quy định đối với tội đó (Điều 9 Bộ luật Hình sự):
- Ít nghiêm trọng: mức cao nhất của khung hình phạt đến 03 năm tù.
- Nghiêm trọng: mức cao nhất của khung hình phạt từ trên 03 năm đến 07 năm tù.
- Rất nghiêm trọng: mức cao nhất của khung hình phạt từ trên 07 năm đến 15 năm tù.
- Đặc biệt nghiêm trọng: mức cao nhất của khung hình phạt từ trên 15 năm đến 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình.
2.2. VÍ DỤ MINH HỌA
Lấy tội trộm cắp tài sản (Điều 173) làm ví dụ, tùy theo khoản của điều luật mà hành vi thuộc loại tội phạm khác nhau:
- Hành vi thuộc khung hình phạt cao nhất đến 03 năm tù: tội phạm ít nghiêm trọng, thời hiệu 05 năm.
- Hành vi thuộc khung có mức cao nhất đến 07 năm tù: tội phạm nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm.
- Hành vi thuộc khung có mức cao nhất đến 15 năm tù: tội phạm rất nghiêm trọng, thời hiệu 15 năm.
- Hành vi thuộc khung có mức cao nhất đến 20 năm tù hoặc chung thân: tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, thời hiệu 20 năm.
Như vậy, cùng một tội danh nhưng khoản khác nhau thì thời hiệu có thể khác nhau. Khi xác định thời hiệu, cần xác định đúng hành vi thuộc khoản nào của điều luật.
3. THỜI HIỆU ĐƯỢC TÍNH TỪ KHI NÀO?
Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự được tính từ ngày tội phạm được thực hiện.
Một số lưu ý khi xác định mốc thời gian:
- Mốc tính là thời điểm thực hiện hành vi phạm tội, không phải ngày cơ quan chức năng phát hiện hoặc ngày bị hại biết.
- Với hành vi kéo dài hoặc thực hiện nhiều lần, việc xác định mốc cần dựa vào tính chất của từng loại tội phạm và thực tiễn áp dụng. Đây là điểm dễ phát sinh tranh luận, nên cần được luật sư phân tích kỹ.
- Thời điểm thể hiện trên hồ sơ, giấy tờ (hợp đồng, biên nhận, chuyển khoản, tin nhắn) thường là căn cứ quan trọng để chứng minh mốc thời gian.
4. KHI NÀO THỜI HIỆU ĐƯỢC TÍNH LẠI?
Thời hiệu không phải lúc nào cũng chạy liên tục. Điều 27 quy định hai trường hợp được tính lại:
4.1. NGƯỜI PHẠM TỘI THỰC HIỆN HÀNH VI PHẠM TỘI MỚI
Nếu trong thời hạn thời hiệu, người phạm tội lại thực hiện hành vi phạm tội mới mà Bộ luật Hình sự quy định mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội ấy trên 01 năm tù, thì thời hiệu đối với tội cũ được tính lại kể từ ngày thực hiện hành vi phạm tội mới.
4.2. NGƯỜI PHẠM TỘI CỐ TÌNH TRỐN TRÁNH VÀ ĐÃ CÓ QUYẾT ĐỊNH TRUY NÃ
Nếu trong thời hạn thời hiệu, người phạm tội cố tình trốn tránh và đã có quyết định truy nã, thì thời hiệu được tính lại kể từ khi người đó ra đầu thú hoặc bị bắt giữ.
Cần lưu ý, việc trốn tránh mà chưa có quyết định truy nã thì không thuộc trường hợp này. Đây là điểm nhiều người hiểu nhầm.
5. NHỮNG TRƯỜNG HỢP KHÔNG ÁP DỤNG THỜI HIỆU
Bộ luật Hình sự quy định không áp dụng thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một số nhóm tội đặc biệt nghiêm trọng, gồm các tội xâm phạm an ninh quốc gia, và các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh. Các tội này vẫn có thể bị truy cứu bất kể đã qua bao nhiêu năm.
6. HẾT THỜI HIỆU THÌ HẬU QUẢ PHÁP LÝ RA SAO?
- Không được khởi tố vụ án hình sự. Theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự là căn cứ không được khởi tố vụ án hình sự.
- Vụ án đã khởi tố có thể bị đình chỉ khi phát hiện hết thời hiệu theo quy định của pháp luật tố tụng.
- Hết thời hiệu không đồng nghĩa với việc hành vi trở nên hợp pháp. Quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại, đòi lại tài sản và các quan hệ dân sự liên quan phụ thuộc vào thời hiệu dân sự riêng, không bị xóa bỏ chỉ vì hết thời hiệu hình sự.
- Người bị buộc tội trong một số trường hợp có quyền đề nghị tiếp tục giải quyết vụ án nếu cho rằng mình vô tội. Quy định chi tiết nằm ở pháp luật tố tụng, bạn nên tham khảo luật sư khi gặp tình huống này.
7. LƯU Ý THỰC TẾ CHO NGƯỜI BỊ HẠI VÀ NGƯỜI BỊ TỐ GIÁC
ĐỐI VỚI NGƯỜI BỊ HẠI
- Tố giác sớm. Càng chậm, chứng cứ càng khó thu thập, đồng thời rủi ro hết thời hiệu càng gần.
- Xác định đúng mốc thời gian hành vi (ngày giao tiền, ngày ký hợp đồng, ngày chiếm đoạt…) để tính thời hiệu chính xác.
- Lưu giữ chứng cứ: tin nhắn, ghi âm, sao kê, hợp đồng, biên nhận, lời khai nhân chứng.
- Phân biệt tranh chấp dân sự và hình sự. Có những vụ việc ban đầu tưởng là dân sự nhưng có dấu hiệu hình sự, và ngược lại. Nên tham vấn luật sư trước khi quyết định hướng giải quyết.
ĐỐI VỚI NGƯỜI BỊ TỐ GIÁC, BỊ TRIỆU TẬP
- Không tự ý kết luận rằng “đã hết thời hiệu”. Việc xác định phụ thuộc vào loại tội phạm, khung hình phạt được áp dụng, mốc tính, và các trường hợp tính lại.
- Cẩn trọng khi trốn tránh. Nếu đã có quyết định truy nã, thời hiệu sẽ được tính lại.
- Cung cấp thông tin đúng sự thật và nên có luật sư bào chữa ngay từ giai đoạn đầu.
8. CÂU HỎI THƯỜNG GẶP
Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự có giống thời hiệu khởi kiện dân sự không?
Không. Đây là hai loại thời hiệu khác nhau, có căn cứ pháp lý và hậu quả khác nhau.
Tố giác sau khi hết thời hiệu thì sao?
Cơ quan có thẩm quyền có thể không khởi tố vụ án hình sự vì đã hết thời hiệu. Tuy nhiên, bạn vẫn có thể cân nhắc các biện pháp dân sự để đòi lại quyền lợi, nếu còn thời hiệu dân sự.
Làm sao biết tội phạm thuộc loại nào?
Cần xem điều luật và khoản cụ thể mà hành vi bị truy cứu, rồi đối chiếu mức cao nhất của khung hình phạt của khoản đó với bảng phân loại tại Điều 9 Bộ luật Hình sự.
Người phạm tội đi nước ngoài có được tính thời hiệu không?
Phụ thuộc vào việc người đó có cố tình trốn tránh và có quyết định truy nã hay không. Bạn nên tham vấn luật sư với từng trường hợp cụ thể.
9. KHI NÀO NÊN THAM VẤN LUẬT SƯ HÌNH SỰ?
Bạn nên trao đổi với luật sư khi:
- Bạn là bị hại và vụ việc đã xảy ra từ lâu, lo ngại hết thời hiệu.
- Bạn bị tố giác, bị triệu tập về hành vi cũ và cần đánh giá thời hiệu.
- Cần xác định hành vi thuộc khung hình phạt nào để tính thời hiệu chính xác.
- Cần chuẩn bị đơn tố giác, hồ sơ chứng cứ hoặc phương án bào chữa.
Mọi thông tin trong bài viết đều được tham vấn chuyên môn bởi Luật sư Trần Duy Huy. Nếu bạn đang gặp vướng mắc về đất đai, di chúc – thừa kế, ly hôn – quyền nuôi con hoặc các vụ án hình sự, hãy liên hệ ngay để được hỗ trợ kịp thời:
LUẬT SƯ TRẦN DUY HUY
Hotline: 0369151515
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Gò Vấp, Hồ Chí Minh
